HM Medical Clinic

Therefore, it is necessary to see your doctor about any defects viagra australia but also by those who experience temporary dip in sexual activeness.

Oedeminus_2012




Jaargang 16 ö nummer 3 ö september 2013
Kwartaaluitgave van de Nederlandse Vereniging voor Fysiotherapie binnen de Lymfologie
Oedeemfysiotherapie ö Oncologiefysiotherapie
Bachelor ö Master






THE COMPRESSION COMPANY
Van de redactie
Oedeminus is een kwartaaluitgave van de NVFL, Van de voorzitter
Nederlandse Vereniging voor Fysiotherapie Van de commissies
binnen de Lymfologie. Het wordt toegezonden Verslag CSI Conference
aan de leden van de genoemde vereniging.
Bestuur NVFL
Voorzitter: Theo Ruitenbeek
Secretaris: Nathalie Kool
Penningmeester: Willemijn Hugenholtz
Voorzitter regiocommissie: Ingrid Arts
Voorzitter PR-commissie: Joeri Gilissen
Voorzitter commissie wetenschap,
accreditatie en scholing: Petra Gielink
Voorzitter commissie oncologie: Gerrit van Telgen
Op zoek naar antwoorden bij Lymfoedeemkliniek Wittlinger
in Walchsee

p/a KNGF, Postbus 248, Amersfoort Redactie
Nanda Christis (eindredactie), Suzanne de Hoop,
Daniëlle Bontekoe en Marion van den Boogaard
Redactieadres
Fysiotherapie Rozengracht, Rozengracht 6,
4382 PA Vlissingen, oedeminus@nvfl.nl
Manual Lymfdrainage ad modum Dr. Vodder
Andreas Wittlinger Via het redactieadres, bij voorkeur per e-mail Richtlijnen
Richtlijnen voor het schrijven & aanleveren
van een artikel of casus zijn te vinden op
www.nvfl.nl onder het kopje Oedeminus.
Advertentie-exploitatie
Bureau van Vliet B.V.,
Postbus 20, 2040 AA Zandvoort
Ontwerp en opmaak
Hoe ervaren (voormalige) oncologische patiënten deelname aan de
Qno grafische vormgeving, Apeldoorn Alpe d'HuZes? Een kwalitatief onderzoek.
IGLM Schauwaert, JE Meli, T Schoot, SM Braun
Druk
Montana bvba, Ham, België
Fysiotherapie bij gemetastaseerd mammacarcinoom
Hermien Wierdsma
Voor leden is het tijdschrift gratis. Voor niet-leden Overgewicht en kanker gerelateerd lymfoedeem
bedraagt het abonnementstarief € 34,00 per helejaargang bij verzending in Nederland. Losse Sandra Beijer en Nicole Ezendam nummers kosten € 9,00 per stuk. Abonnementen Master opleiding wat en waarom
en losse nummers kunnen besteld worden op het Abonnementen kunnen op ieder gewenst moment worden aangegaan. Een abonnement wordt eenmaal per jaar bijvoorfacturering voor het aankomende jaarberekend en belast. Beëindiging van hetabonnement is mogelijk op elk moment in het jaar,met inachtneming van een maand opzegtermijn.
Indien u uw abonnement wilt stopzetten, vindtverrekening plaats met eventueel reeds betaaldabonnementsgeld. U betaalt dan alleen voor demaanden waarin u abonnee bent geweest eneventueel teveel betaald abonnementsgeld wordtaan u gecrediteerd.
Het overnemen of vermenigvuldigen van Foto: Paul W.M. Oor, paulwmoor@gmail.com artikelen, of gedeelten daarvan, uit Oedeminus is slechts geoorloofd na schriftelijke toestemmingvan de redactie.
ISSN nummer: 1566-3647 Nr 3 l september l 2013 VA N D E R E DA C T I E
Het is inmiddels september. Alle scholen zijn weer therapie toejuichen zonder de wetenschap te verheer- Ook op het gebied van nascholing, cursussen, Deze Oedeminus heeft als bijlage het "Evidence based congressen en symposia is alles weer in volle gang.
flow diagram lymfoedeem bovenste extremiteit". Petra Deze Oedeminus heeft als thema: "Opleidingen".
Gielink, voorzitter van de commissie WAS vertelt, in Het vak van oedeem- en oncologiefysiotherapie is zo haar bijdrage, hier meer over. dynamisch, dat men niet zonder na- en bijscholing kan.
En ook krijgt Oedeminus, door het bestaan van de Sinds enige tijd zijn er ook masteropleidingen in de verschillende opleidingen, steeds weer interessante oedeem- en oncologiefysiotherapie.
artikelen aangeboden ter publicatie. Mocht iemand zijn Verwetenschappelijking is een belangrijk speerpunt in of haar afstudeerartikel willen publiceren, stuur het de gezondheidszorg. Meer aandacht voor de naar oedeminus@nvfl.nl. wetenschap is noodzakelijk om de kwaliteit van de Veel leesplezier tussen de na- en bijscholingen door.
oedeem- en oncologiefysiotherapie in de komende jaren verder tot ontwikkeling te laten komen.
Nanda Christis We streven ernaar de inhoudelijke kwaliteit van ons handelen continu te verbeteren. Maar laten we vooral kritisch blijven en de verweten- Reacties: oedeminus@nvfl.nl schappelijking van de oedeem- en de oncologiefysio- Het is hoog zomer in Nederland als ik dit stukje schrijf.
betaalbaar te houden. In één zin is dit: "effectieve, Maar bij publicatie zijn we allemaal alweer lang passende en betaalbare zorg". Enkele opmerkelijke vergeten "hoe warm het was en hoe ver." (uit ‘Camera punten wil ik hier noemen. Effectief betekent dat er ook Obscura‘, Hildebrand –pseudoniem van Nicolaas Beets- voldoende evidentie is voor de toegepaste interventie.
1839: "Het was een brandendhete vrijdagachtermiddag Passend wil zeggen dat de interventie niet alleen wordt in zekere Hollandse stad: zo heet en zo brandend, dat de bepaald door de weefselsituatie, maar juist ook door mossen op het dak gaapten, t welk, op gezag der het patiëntprofiel. Betaalbaar is in de context van Hollandse manier van spreken, de grootste hitte is, die fysiotherapie al snel een inkopper, meermaals is men zich voor kan, stellen.") aangetoond dat we kosteneffectief handelen, direct in de patiëntzorg en indirect bij het voorkomen van latere, Maar na iedere zomer volgt een herfst. In dit kwartaal duurdere en meer ingrijpende interventies. (rapport gaat de verenigingsstructuur van het KNGF ingrijpend wijzigen, mits de algemene vergadering de bestuurs- voorstellen zal bekrachtigen. Voor de specialistenvereni- Bij deze editie van de Oedeminus treft u het evidence gingen die deel uitmaken van het KNGF zal er ook nogal based flow diagram, lymfoedeem bovenste extremiteit, wat veranderen. Vooralsnog is gekozen om de formele aan. Dank aan de samenstellers en de WAS-commissie benaming: beroepsinhoudelijke vereniging te daarvoor. Lees de bijzondere bijdrage hierover behouden. Daarbij blijft onze vereniging een aandachtig! Een praktische vertaling van wetenschap- zelfstandig rechtspersoon. Dit omdat de rol en de pelijk onderzoek naar de dagelijkse praktijk. Dat kan positie van alle, zeer diverse, verenigingen in de nabije nooit 1 op 1, maar het zet wel aan tot kritisch denken en toekomst nog moet uitkristalliseren. Ook de handelen; effectief, passend en betaalbaar. Ook het samenwerking, optrekken en optreden bij gezamenlijke stimuleren van patiënt eigen activiteit om aandoening kennisdomeinen heeft nog een flinke route te gaan.
en klachten te reduceren is een mogelijkheid om met Een eerste concrete uiting hiervan is het samenwer- minder directe zorg toch effectief zorg te verlenen.
kingsverband van onze NVFL (lymfologie/oncologie)met Interventie indien nodig, een stapje terug als het kan.
VHVL (hart, vaat, long), NVZF (ziekenhuis), NVRF Zelfmanagement is dan ook het thema van dit jaar, (revalidatie), NVFVG (verstandelijk gehandicapten) en regiobijeenkomsten, Oedeminus 2013-nummer 2 en ons de NVFG (geriatrie). We zien met name goede kansen najaarscongres op 5 oktober. Vanuit zijn nieuwe op het gebied van kwetsbare groepen, chronisch zieken lectoraat ´Eigen regie´(Hogeschool Leiden, cluster Zorg) en comorbiditeit . neemt Lector John Verhoef ons op dit congres mee naar de link tussen fysiotherapeutische zorg en de actieve In het advies van een Denktank van de Nederlandse rol van de patiënt. Federatie van Universitaire Medische Centra (NFU juni 2013/13.4655) worden aanbevelingen gedaan om ook in Eigen regie versterken, is geen zaak van de patiënt de komende jaren de Nederlandse gezondheidszorg alleen, dat is de sleutel in onze vereniging, in onze rol Nr 3 l september l 2013 binnen het zorgstelsel en voor onze patiënten. Dat vraagt om een actieve rol, ook van ons als bestuurders van de NVFL. En dat doen we! Theo Ruitenbeek, voorzitter Reacties: info@nvfl.nl Flow diagram lymfoedeem in de bovensteextremiteit Voor de WAS commissie ligt al enige tijd de uitdaging bestuderen en te gebruiken bij het klinisch redeneren om verschillende protocollen samen te stellen. Na het en het opstellen van een behandelplan voor de Evidence Statement Borstkanker is er nu een flow individuele patiënt. Het biedt ook informatie om eens diagram samengesteld op basis van de bestaande kritisch te kijken naar de keuzes, die we tot nu toe evidence "Lymfoedeem in de bovenste extremiteit'. maken, in de behandeling van lymfoedeem aan de arm.
Het vertalen van evidence naar pasklare protocollen Dit flow diagram is weer een goede stap in de richting levert veel worsteling op met de bestaande praktijk.
van eenduidig werken in de oedeemfysiotherapie.
Enerzijds is er de behoefte vanuit de leden én De gebruikte evidence komt grotendeels uit de verzekeraars én EPD-leveranciers! aan evidence based Verenigde Staten en gaat onder andere uit van andere protocollen, anderzijds zijn er de praktijksituaties, interdisciplinaire samenwerking bij verwijzing naar de patiënten en samenwerkingsverbanden met andere oedeemfysiotherapeut dan in Nederland. Hiermee is in disciplines die altijd net even anders zijn dan de de formulering ten aanzien van informatieverstrekking, situaties die onderzocht zijn in de evidence. Vandaar coaching en advisering in het flow diagram rekening dat het moeilijk blijft om onderzoek te generaliseren en gehouden. Afhankelijk van de situatie bij doorver- te komen tot evidence based protocollen die altijd wijzing, via mammacare of arts, heeft de patiënt meer toepasbaar zijn.
of minder informatie of voorbereiding op zelfma- In zekere zin hebben de wetenschappelijk onderzoekers nagement gekregen. Ook in Nederland is dit in de het makkelijk: zij kijken naar de feiten. Zit een praktijk niet in alle verwijssituaties eenduidig georga- onderzoek goed in elkaar, is het systematisch, valide en niseerd en blijft het een belangrijke taak voor de betrouwbaar? De uitkomsten geven aan wat voor dié populatie op dát moment onder dié omstandigheden Het lijkt mij belangrijk om in de toekomst, bij het effectief is gebleken. Daarom zijn onderzoekers ook omvormen van evidence flow diagrammen naar altijd voorzichtig met hun conclusies en omkleden de protocollen, in gedachten te houden dat een patiënt harde feiten ‘met mitsen en maren'. Hoe meer het nooit alleen maar een ‘dikke arm' is. Zoals we nu onderzoek onder grote groepen in verschillende eenmaal dagelijks in de praktijk zien, is er vaak ook populaties tot hetzelfde effect leidt, hoe beter het meer aan de hand rond borst en schouder en zijn er generaliseerbaar is. Wanneer voldoende van dergelijk andere ICF factoren die een rol spelen. Laten daarom onderzoek voor handen is, is het mogelijk om daar deze feiten een leidraad zijn in ons eigen klinisch conclusies uit te gaan trekken voor de dagelijkse redeneren en een toevoeging zijn aan onze fysiothera- peutische expertise om, niet alleen één lichaamsdeel, Met genoegen presenteren we het flow diagram als maar een heel mens te behandelen.
bijlage in deze Oedeminus! Onderzoekers Janine Hidding en Carien Beurskens hebben hierin de laatste Petra Gielink updates uit de wetenschappelijke literatuur verwerkt en in overleg met enkele leden van de WAS commissie consensus bereikt over de formulering. Het gaat hierbij Reacties zijn altijd welkom via wascommissie@nvfl.nl dus om de bestaande evidence over de behandeling van het lymfoedeem in de arm. Alle andere klachten die aan de orde kunnen komen in samenhang met het lymfoedeem, zoals bijvoorbeeld mobiliteitsbeperking, vallen niet onder dit flow diagram. De evidence is gebaseerd op goede kwaliteit literatuur en het zijn de feiten waar we zo'n behoefte aan hebben maar het is nog geen vastgesteld protocol! Het is echter wel zeer zinvol de gegevens van dit flow diagram goed te Nr 3 l september l 2013 Oncologiefysiotherapie meer dan revalidatie.
Oncologiefysiotherapie wordt vooral in verband zijn het bespreekbaar maken van de situatie. Als er gebracht met oncologische revalidatie. De meeste binnen een gezin de kanker niet openlijk wordt artikelen en onderzoeken hebben betrekking op het besproken kan er sprake zijn van een afwijkende revalideren van oncologische patiënten. Dit is logisch, situatie. Iedereen doet moeite om maar niet over want de groep patiënten die kanker overleven is kanker te praten. De onderliggende oorzaak is vaak heel gelukkig groeiend. Het gaat dan om patiënten met lief bedoeld. Men wil de ander verdriet besparen. Door curatieve of "vroeg" palliatieve vormen van kanker.
niet te praten over kanker heeft immers niemand pijn.
Daarnaast is er ook een groep kankerpatiënten die in Uit de praktijk blijkt dat iedereen er baat bij heeft een "gevorderd" palliatieve of terminale fase verkeren.
wanneer er openlijk over kanker en de gevolgen ervan Deze patiënten zijn in de fase waarbij fysieke kan worden gesproken. De oncologiefysiotherapeut kan revalidatie, met als behandeldoel het herwinnen van de hier de aanzet geven om in de gesprekken kanker wel te conditie, niet meer tot de haalbare behandeldoelen benoemen en het hierbij voor iedereen eenvoudiger te behoort. Vooral bij deze patiënten ligt een belangrijke maken. De oncologiefysiotherapeut heeft daarnaast de taak voor de oncologiefysiotherapeut. Bij deze taak om te verwijzen naar andere disciplines wanneer patiënten kan het behandeldoel afwijken van de de grenzen van zijn eigen kennis en kunde worden reguliere behandeldoelen van de fysiotherapeut. Het behandeldoel zal gericht zijn op het begeleiden naar Wanneer bied je deze hulp? Op het moment dat de het onvermijdelijke levenseinde. De hulp die kan patiënt en/of zijn omgeving hier om vraagt. Om hen de worden geboden is uiteenlopend. Het kan de mogelijkheid te geven de hulp in te roepen, moet er wel ondersteuning bij ademhalingsproblemen zijn of het bekendheid worden gegeven aan deze mogelijkheden.
bestrijden of verminderen van de pijn. Bij het bestrijden Momenteel wordt er op meerdere plaatsen en door van de pijn kan in sommige gevallen het gebruik van meerdere organisaties hard gewerkt aan de zwaardere pijnstillende medicatie worden uitgesteld.
bekendheid m.b.t. de oncologische revalidatie. De Hierdoor blijft het voor de patiënt langer mogelijk om mogelijkheid om de kennis en de kunde van de oncolo- met de omgeving te communiceren. Het gebruik van giefysiotherapeut in te schakelen tijdens de terminale TENS geeft de patiënt de mogelijkheid om zelf op elk fase van kanker dreigt hierbij onderbelicht te raken. Het tijdstip de pijn gunstig te beïnvloeden. Dit geeft de uitdragen van deze mogelijkheden zal meer patiënt de mogelijkheid om zelfstandig de situatie te ondersteuning kunnen gebruiken. Alle collega's hebben sturen. De familie instrueren m.b.t. het bieden van hulp hierin een taak om binnen hun netwerken en bij hun aan de patiënt geeft hen hierbij de mogelijkheid om verwijzers deze mogelijkheden aan te dragen. De bijdrage te leveren aan het welbevinden van de patiënt.
commissie oncologie van de NVFL zal ervoor moeten Hierbij kan worden gedacht aan het geven van zorgen dat dit facet van de specialisatie in de toekomst ontspannende massages of het ondersteunen bij het onder de aandacht blijft komen.
oefenen om stijfheidsklachten tegen te gaan enz. Door deze begeleiding ondersteun je de patiënt en de familie Gerrit van Telgen in de mogelijkheden om zelfstandig te blijven. De oncologiefysiotherapeut heeft hierbij de taak als coach. Een andere taak van de oncologiefysiotherapeut kan Op het moment dat ik dit stukje schrijf is het heerlijk opleidingen/cursussen die voorhanden zijn binnen de zomer in Nederland. Mensen genieten zichtbaar van oedeem- en de oncologiefysiotherapie. Er zit hoogst- het goede weer op de terrassen, in parken, op het water, waarschijnlijk wel iets bij wat voor u interessant is. Net op het sportveld of achter de barbecue. De zomer vind zoals het vak fysiotherapie zich ontwikkelt en de NVFL ik daarom altijd een heerlijke tijd. Mensen stralen, zijn zich ontwikkelt is het ook zaak om jezelf te blijven actiever en ondernemender en er lijkt veel meer te ontwikkelen. Dit kan binnen de oedeem- of oncologie- gebeuren dan in de herfst- en wintermaanden. fysiotherapie, maar ook binnen andere vakgebieden.
De zomer(vakantie) is voor mij ook altijd een tijd van Met als uiteindelijke doel, je kennis up-to-date te reflectie. Waar sta ik nu? Hoe is het afgelopen jaar houden en de patiënten de zorg te kunnen geven die gegaan en wat zijn mijn plannen voor het komende ze verdienen. Blader deze Oedeminus maar eens rustig jaar? Mogelijk stelt u zichzelf deze vragen ook en en goed door om te zien wat er allemaal mogelijk is. wellicht dat deze Oedeminus u daarbij verder op weg kan helpen. Deze Oedeminus is namelijk gewijd aan de En hoe ontwikkelt de NVFL zich dan? Nr 3 l september l 2013 Ten eerste gaat de NVFL als specialistenvereniging mee in de modernisering van het KNGF. Daarom is in juni Bij de verandering van de rol van de NVFL binnen het een heidag georganiseerd en het bestuur is druk bezig KNGF zouden we goed van deze plannen gebruik om te bekijken hoe we komend jaar invulling geven aan kunnen maken. Maar ook moeten we er de komende de rol van de NVFL. Wat zijn onze doelen? En wat is onze periode voor zorgen, de oedeem- en oncologiefysio- therapie verder te profileren naar verwijzers, Als pr-commissie zijn we bezig met het verbeteren van behandelaars en patiënten. Iets waar nog veel energie de website van de NVFL. Hierover hebben we in juli en tijd ingestoken kan worden, daar ons vak bij velen overleg gehad bij het KNGF. In het algemeen ziet de nog onbekend is, terwijl we zoveel kunnen betekenen.
website er goed uit, echter het bevat soms te veel Wil je hierbij helpen of heb je een goed idee om dit te content en het gebruikersgemak is niet altijd optimaal.
bewerkstelligen, mail dit dan naar pr@nvfl.nl. Input van Gelukkig is de zoekfunctie op de website eindelijk weer onze leden is wenselijk en erg belangrijk, dus laat je bruikbaar. Verdere aanpassingen van de website zullen de komende maanden volgen. Heeft u zelf op- of Voor nu wens ik jullie nog een hele fijne nazomer! aanmerkingen aangaande de website of heeft u een leuk idee? Mail dit dan s.v.p. naar pr@nvfl.nl, zodat we Joeri Gilissen dit mee kunnen nemen. Daarnaast wordt er gewerkt aan een communica- tieplan/mediaplan voor de oncologie- en oedeemfysio- Reacties: pr@nvfl.nl therapie. In augustus is er een overleg ingepland met het bestuur en de afdeling communicatie van het KNGF, waarna gestart zal worden met het schrijven van deze In het alle regio's van de NVFL zijn al weer 2 of zelfs 3 puncties plaats, meestal 3 tot 4x in totaal, maximaal 1x regiobijeenkomsten geweest. Ik wil graag een per week. Bij infecties wordt er frequenter gepuncteerd samenvatting geven van een aantal zeer interessante en is er een actief beleid met het voorschrijven van regioavonden. Regio 8 heeft voor haar leden een antibiotica. Tijdens een workshop van 3M werd er workshop lymftaping door Josya Sijmonsma georga- praktisch geoefend betreffende de thoraxbandage met niseerd. Er wordt hard gewerkt om lymftaping evidence Coban 2. Deze bandage techniek is ook te vinden op based te krijgen. Er is een database met artikelen, deze www.3m.nl/elearning. zijn te vinden op www.tapingbase.com. In mijn volgende verslag zal ik van de andere regio Tom Zee is in verschillende regio's uitgenodigd om over onderwerpen een verslag uitbrengen.
zelfmanagement te spreken. Het hoofdthema van 2013 waaraan een gehele Oedeminus is gewijd en tevens het Ingrid Arts thema van het NVFL-congres op 5 oktober. Tom bespreekt zelfmanagement op een interactieve manier door middel van afbeeldingen en filmpjes. Hij maakt Uw activiteiten van de regio in Oedeminus? daarbij een verbinding met zijn eigen achternaam met als kern: "de patiënt staat zelf aan het roer en wij zijn de aanbieders". Dus de patiënt moet keuzes maken; moet voor- en nadelen afwegen. Daar zijn soms gedragsver- anderingen voor nodig. Verbondenheid met het doel, hoeveel moeite kost het en wil je doen, zijn daarbij belangrijk. De "stuurman" moet gemotiveerd zijn en moet voldoende informatie en adviezen aangereikt krijgen om het vol te houden. In regio 2 is een wondzorg consulent komen spreken over seroom en wat de klinische behandeling bij seroom is en wat de consequenties zijn voor behandeling met radiotherapie. Seroomvorming, na een chirurgische ingreep bij borstkanker (lumpectomie, mastectomie, sentinelprocedure, OKD, borstrecon- structie), is een veelvuldig voorkomend probleem. De hoeveelheid seroom is inherent aan de grootte van het operatiegebied. Bij seroomvorming is het beleid in eerste instantie afwachtend. Zo nodig vinden er Nr 3 l september l 2013 C-SI Conference: "Science and Beyond" Op vrijdag 31 mei en zaterdag 1 juni 2013 vond op de Veluwe in Harderwijk, het 2e interna-
tionale C-SI congres plaats.
De organisatie slaagde er in een congres neer te zetten van een hoog niveau, met veel
internationale sprekers. Deze wisten, met hun interessante presentaties op het gebied van
de oedeemfysiotherapie en de hierbij behorende specifieke patiëntenpopulatie, de
aandacht van de bezoekers twee dagen vast te houden.
Het gehele congres voelde als een warm bad, waar genoeg ruimte was voor netwerken en
het ontmoeten van oude en nieuwe vrienden.
Tijdens het congres presenteerde de 1e jaars Master studenten "Lymphology & Oncology"
hun masterproef.
Indrukwekkend was de introductie van de film "Skin, Scars, Stiffness", gemaakt en
gepresenteerd door de speciale gastspreker Dr. Jean-Claude Gimberteau.

Enkele hoogtepunten weergegeven door
de sprekers.

Prof. dr. Jo Nijs: (Re)Training the immune
system using exercise therapy in cancer
patients & cancer survivors: Physiotherapy
as immune therapy?

Handhaven van een gezond immuun- systeem is essentieel voor ieder mens, maar is van cruciaal belang voor kankerpatiënten en overlevers van kanker. Steeds meer onderzoeken bewijzen, dat oefentherapie bij gezonde mensen zowel positieve als negatieve effecten kan hebben op het immuunsysteem van het lichaam, waaronder ook op immuun cellen.
Mechanismen, die als cruciaal worden beschouwd voor de ontwikkeling van kanker, progressie en terugkeer. Aan de Presentatie 3M Coban 2 andere kant zijn er ook aanwijzingen dat Jo Nijs is als hoofddocent verbonden aan de oefentherapie bij patiënten met kanker en Zijn "take home messages" waren: Vrije Universiteit Brussel en de Artesis overlevers van kanker positieve effecten kan l Oefentherapie is een effectieve behande- Hogeschool Antwerpen, en als fysiothe- hebben op het immuunsysteem.
ling voor patiënten met kanker en overle- rapeut/manueel therapeut aan het Cytotoxische cellen (met inbegrip van Universitair Ziekenhuis Brussel.
natural killer cellen), neutrofiele l Oefentherapie zou beperkte positieve ef- Zijn klinische en wetenschappelijke activi- granulocyten en dendritische cellen zijn fecten kunnen hebben op het immuun- teiten zijn gericht op de behandeling van hierbij het mogelijke doelwit.
systeem bij kankerpatiënten 'onverklaarbare' chronische pijn en l Massage therapie zou beperkte positieve chronische vermoeidheid. To exercise or not to exercise, is that the effecten kunnen hebben op het immuun- systeem bij kankerpatiënten Prof. dr. Mira Meeus: "Pijn door het brein" bij
l Het bewust zijn van mogelijke schade- kankerpatiënten: Neuropathische pijn of
How to exercise, that's the question.
lijke effecten van interventies is net zo l Nanda Christis
Ongeveer 30–50% van alle kankerpatiënten ervaren pijn (ten minste 4 miljoen), en Nr 3 l september l 2013 75–90% daarvan ervaren deze als zeer ingrijpend. Juiste cijfers variëren al naargelang het type en stadium van de kanker. Zo ervaart bijna elke terminale patiënt of patiënt met botkanker pijn, terwijl de prevalentie bij borstkankerpatiënten bijvoorbeeld rond de 50% schommelt.
Slechts een beperkt aantal van hen ontvangt echter afdoende pijnbehandeling. Voor een groot deel is dit te wijten aan de gebrekkige kennis van anesthesie, de neveneffecten van de vaak voorgeschreven opioïden en de gebrekkige identificatie van de pijn. Niet alleen wordt de klacht van pijn vaak naar de achtergrond verschoven door zowel arts als patiënt, bovendien is er heel wat controverse over de classificatie van de Belgische delegatie An (2e links) en Nele (rechts) Hierdoor wordt de levenskwaliteit na de De pijn bij kankerpatiënten kan worden inderdaad een subgroep van de kankerpa- behandeling van borstkanker belangrijker(1).
veroorzaakt door directe tumor betrok- tiënten "pijn door het brein" zou ervaren, Deze levenskwaliteit wordt onder andere kenheid, diagnostische of therapeutische eerder dan de altijd aangenomen neuropa- bepaald door problemen ter hoogte van de procedures, bijwerkingen of toxiciteit van de thische pijn. Het is dan ook belangrijk om arm, schouder en/of aangrenzende behandeling van kanker. Maar de onderver- dit te kunnen herkennen bij de patiënt om rompregio(2). De borstoperatie deling volgens pijnsyndromen - zijnde het vervolgens gericht te kunnen (mastectomie of borstsparende ingreep), directe syndromen (door tumor, diagnos- behandelen, zowel farmacologisch als het verwijderen van lymfeknopen (sentinel tische procedure of behandeling) of indirecte fysiotherapeutisch. In het geval van procedure of okselkliertoilet) en syndromen (ongerelateerd aan de kanker) - is centrale sensitisatie, is de wijdverspreide radiotherapie hebben een grote invloed op weinig zinvol voor de therapie als het pijn immers aanwezig zonder een de zachte weefsels ter hoogte van de oksel, pijnmechanisme onbekend blijft. De specifieke perifere pijnbron of echte schade romp en arm en kunnen bijgevolg verkle- onderverdeling volgens pijnmechanismen - aan het zenuwstelsel. vingen, littekenweefsel, fibrose en pijn nociceptieve pijn (gevolg van schade), Zo zullen dus de hersenen de belangrijkste veroorzaken. Hieronder worden de belang- neuropathische pijn (door schade aan focus worden binnen de therapie. Daarom rijkste problemen die hierdoor ontstaan zenuwstelsel) of centrale sensitisatiepijn zal bijvoorbeeld educatie over dit concept beschreven en op welke manier ze effectief (door een overprikkelbaarheid van het en de patiënt overtuigen, dat er geen kinesitherapeutisch behandeld kunnen centrale zenuwstelsel) – kent de laatste jaren schade meer is, een belangrijke eerste stap veel bijval binnen verschillende chronische zijn. Ook inspelen op gedachten, emoties, pijnsyndromen, maar staat nog maar in zijn stress en cognities zijn belangrijk omdat al kinderschoenen binnen het domein van de deze factoren ook onlosmakelijk verbonden kankerpijn. Meer specifiek is het concept zijn aan ‘pijn in het brein". Daarna kan centrale sensitisatie nog onontgonnen overgegaan worden tot een gedragsmatig terrein binnen de oncologische pijn.
georiënteerd activiteitenmanagement. De overprikkelbaarheid van het centrale zenuwstelsel leidt nochtans tot chronische Mira Meeus is docent Revalidatie- "pijn door het brein" bij heel wat chronische wetenschappen en Kinesitherapie aan de pijnsyndromen en vraagt een compleet Universiteit Gent en de Artesis Hogeschool verschillende therapeutische aanpak dan Antwerpen en lid van de onderzoeksgroep de andere 2 vormen. Deze pijn is immers ‘Pain in Motion', die wetenschappelijk niet meer gerelateerd of veroorzaakt door onderzoek uitvoert naar (revalidatie van) schade aan perifere structuren (bv. spieren, chronische pijn en chronische zenuwen, huid, etc.), maar speelt zich af binnen het centraal zenuwstelsel. Als pijn NLNet team normaal gezien kan worden als een An De Groef: Schouderklachten na de
alarmsysteem dat in actie treedt wanneer behandeling van borstkanker: Rol van de
Een vaak voorkomend probleem na de er gevaar dreigt, zal dit alarmsysteem in behandeling van borstkanker is verkorting geval van centrale sensitisatie te pas en te Co-auteur Nele Devoogdt van de borstspieren. Een eindstandig onpas in actie treden, ook wanneer er Kinesitherapeuten Lymfoedeem Centrum trekkend en pijnlijk gevoel ter hoogte van helemaal geen gevaar/schade dreigt. De en Multidisciplinair Borstcentrum, UZ de borstreek bij anteflexie, abductie en pijn is niet langer functioneel.
exorotatie is kenmerkend hiervoor.
De laatste 2 jaar begint er stilaan ook Patiënten hebben ook vaak problemen bij onderzoek te komen naar dit concept De laatste decennia is het aantal patiënten activiteiten in de hoogte. Bovendien nemen binnen de kankerpijn en blijkt dat dat borstkanker overleeft toegenomen.
ze vaak een protractiestand van de Nr 3 l september l 2013 schouders en thoracale kyfose aan. Deze oksel en arm. De behandeling bestaat uit ‘frozen shoulder'. Bij deze patiëntengroep veranderde positie van het schouderblad en actieve en passieve mobiliserende wordt extra aandacht gegeven aan verminderde stabiliteit van de scapulotho- oefeningen (elevatie en abductie met racale spieren kunnen tot een veranderde gestrekte elleboog) en manueel rekken van lengte-spanning-relatie van de spieren rond de strengen(6). Wanneer patiënten heel veel Littekenweefsel kan verkleven met de de schoudergordel leiden(6). Hierdoor hinder ondervinden tijdens het dagelijks onderliggende zachte weefsels of het ontstaan pijnlijke triggerpunten (met functioneren, kunnen deze strengen onderliggend botweefsel. Om dit te uitstralende pijn naar de arm en flank) en gebroken worden door de huid manueel te voorkomen moet het litteken op vertonen patiënten een afgenomen verschuiven. Er wordt een subtiele ‘krak' regelmatige basis door de therapeut én scapulo-thoracale motorische controle(7).
onder de handen gevoeld.
patiënt losgemaakt worden. Daarnaast moet de elasticiteit van de zachte weefsels van de romp en oksel behouden en verkle- vingen voorkomen worden.
Literatuurlijst: zie www.nvfl.nl An De Groef studeerde af als Master of Science in de revalidatie wetenschappen en kinesitherapie aan de KU Leuven (België), en is gespecialiseerd in musculoskeletale revalidatie en sportfysiotherapie.
In 2012 begon ze haar PhD over de effecti- viteit van myofasciale therapie bij de preventie en behandeling van borstkanker gerelateerde dysfuncties van de bovenste extremiteit aan het Universitair ziekenhuis "Toen Philippe De Paepe werd voorgesteld als spreker schrok ik me wel een hoedje: 30 jaar actief als oedeemfysiotherapeut en 25 Belgische delegatie, van links naar rechts: jaar als docent Manuele Lymfdrainage Tim, Mira, Philippe en Jo Bij 8 tot 18% van de patiënten is er een Vodder. Nooit bij stilgestaan welk een (meestal tijdelijke) uitval van N. thoracicus parcours die man reeds heeft afgelegd." Patiënten met verkorting van M. pectoralis longus (M. serratus anterior)(10, 11). Hierdoor (Woorden van Wouter Hoelen) minor kunnen door compressie van plexus ontstaat er winging van de scapula en Philippe de Paepe: Prospective study on the
brachialis en V. brachialis onder deze spier bijgevolg verstoring van de actieve side effects of treatment by Manual Lymph
eveneens tintelingen en/of gevoelsverlies in schouderstabiliteit en een beperking van de Drainage Vodder – Virginia Cool school.
de arm en/of hand ontwikkelen tijdens schouderbeweeglijkheid. Patiënten klagen elevatie van de arm.
over pijn ter hoogte van de laterale zijde Zijn voordracht over de mogelijke bijwer- Dwarse rek, manuele stretching van de van de thorax. Op lange termijn kan dit kingen van Manuele Lymfdrainage Vodder, borstspieren en (thuis)oefeningen zijn dus aanleiding geven tot impingement en Virginia Cool School was beknopt, duidelijk van essentieel belang om deze spieren en "to the point". En eigenlijk een hefboom flexibel te houden. Dit moet gecombineerd Winnares golf Willemijn (links) worden met oefeningen die retractie van het schouderblad stimuleren en houdings- advies. Indien nodig moet het triggerpunt behandeling worden toegepast op de betrokken spieren. Verder worden passieve mobilisaties van het schoudergewricht en het schouderblad toegepast om de beweeglijkheid te onderhouden. Tot 72% van de borstkanker patiënten ontwikkelen na de okseluitruiming het zogenaamde ‘Axillary Web Syndrome'(8, 9).
Dit zijn gescleroseerde venen en lymfevaten, omringd door fibrose die van de oksel tot de handpalm kunnen lopen.
Patiënten ervaren bewegingsbeperking ter hoogte van de schouder tijdens het uitvoeren van abductie en anteflexie met gestrekte elleboog en hevige pijn in de Nr 3 l september l 2013 Via verschillende wetenschappers (Drinker, verleden – toekomst" met als opzet hierop Millard, Rusznyák,…), die dit allemaal een zinnig antwoord te geven. onderschrijven, belandt de spreker in 1963 wanneer de manuele lymfdrainage wordt Ook de lezing van Willie Fourie, nationaal voorgesteld aan het brede publiek. Aan de en internationaal bekend als hand van originele krantenknipsels uit de spreker/docent in het myofasciale veld: "A jaren '60 konden we lezen hoe Dr. Asdonk fresh look at the clavipectoral fascia: a en anderen op grote congressen berichtten dissection study" wist de oedeemfysiothe- over de fantastische resultaten die geboekt rapeuten te boeien.
werden met de "uitvinding" van Emil Het is de taak van de oedeemfysiothe- rapeut om de flexibiliteit van het weefsel In 1974 is er echter een belangrijke weer terug naar normaal te krijgen. De ommekeer. Daar waar tot dan de originele mobiliteit van de lymf wordt beperkt door Voddertechniek met rasse schreden opgang littekens en door het verminderd herstel maakte voor diverse indicatiegebieden, van de fascie.
Willie Fourie krijgt in dat jaar de echtgenote van een Dorith Tidhar, Casley Smith oedeemfysio- belangrijke Duitse politicus borstkanker therapeute en docent zelfmanagement en tot zijn werkelijke voordracht die een niet gerelateerd armlymfoedeem waarvoor ze oefentherapie bij lymfoedeem, presen- mis te begrijpen boodschap inhield.
met groot succes werd behandeld in de teerde het door haar ontworpen Volgens een welbepaald behandelprotocol kliniek van Dr. Asdonk. Een en ander zorgde programma: "Aqua Lymphatic Therapy".
werd bij 1358 patiënten, behandeld voor binnen de kortste keren voor een erkenning Tijdens één van de workshops nam zij ons zeer uiteenlopende aandoeningen ( jeetje, van de zorgverzekeraar voor de manuele mee naar het zwembad, waar ze ons liet wat lijkt de indicatielijst voor die originele lymfdrainage als oedeemtherapie. En als kennismaken met de trainingen bij Vodderse therapie groot), nagegaan welke gevolg daarvan ging alle aandacht, zowel patiënten met arm- en beenlymfoedeem.
neveneffecten die behandeling had op van onderzoek als therapeut, naar daar Verder konden er keuzes gemaakt worden niveau van onder meer slaapproblemen, waar geld te verdienen viel, met name het voor het bijwonen van de verschillende sinusitis, constipatie, concentratiepro- behandelen van zichtbare oedemen.
workshops. Naast de zwembad workshop blemen en rugklachten. Mensen die Hetgeen resulteerde in een snelle regressie van Dorith kon men ook kiezen voor: bijvoorbeeld behandeld werden voor van de interesse in alle andere indicatiege- l Compressie therapie door Tim Decock, migraine vertoonden op al die voornoemde l Lipoedeem door Joyce Bosman, vlakken behoorlijke verbetering en wat meer is, ook 1 maand na de negende en laatste behandeling bleef die verbetering aanhouden en doorgaans verder positief Het besluit van Philippe was tweeërlei.
Primo: mocht er een bijsluiter bij deze therapie kunnen gevoegd worden zou die veel positiever ogen dan de bijsluiter die doorgaans bij medicatie zit. En secundo, en dit was dan de aanzet voor de rest van zijn verhaal, kwam de vraag "hoe kan dit?".
Deze vraag hanteerde de spreker om ons een "lesje geschiedenis" te geven en te spreken over verloren gegane kennis die ons inderdaad niet echt bekend was.
Blijkbaar gaat de definitie van lymfe initieel terug (via Aselli) naar Bartholin (1654). Deze Deense wetenschapper beschrijft lymfe als waterklare vloeistof in het lichaam op 4 ALT Dorith Tidlar (links) niveaus: interstitiële lymf (extracellulaire l Genitaal oedeem door Rhian Davies lymfe), protoplasma (intracellulaire lymfe), De spreker besloot dan ook zijn voordracht l Osteopathie door Erwin ter Laak.
chylus (darmlymfe) en circulatielymfe in de met de retorische vragen: "Wat indien die l Real life patient door Willie Fourie lymfvaten. Deze definitie wordt belangrijke dame geen armlymfoedeem onomstreden vastgehouden en in 1912 gaat zou hebben gehad maar door Dr. Asdonk Alle sponsoren van het congres kregen de Nobelprijswinnaar Alexis Carrell nog een behandeld zou zijn voor bijvoorbeeld mogelijkheid hun producten gedurende stapje verder door zuiver lymfvocht als hét chronische hoofdpijn? Hoe zou de toekomst enkele minuten te presenteren. De levenselixir te noemen. In 1916 preciseert van de lymfologie er dan hebben gedreven vertegenwoordigers deden allen Prof. Olliviéro dat 60% van alle uitgezien?". En hierbij nodigt hij ons uit op hun uiterste best en wisten de handen op lichaamsvocht is wat Batholin "lympha" het congres van MLDV op 4 oktober 2014 elkaar te krijgen.
met het thema "Lymfologie, heden – Nr 3 l september l 2013 (Transcutane Elektro Neuro Stimulatie) Een niet-medicamenteuze Pijn dempend en doorbloeding Geen bijwerkingen Vergoeding vanuit het basispakket (excl. sok-, handschoenelektroden) Cursusthema op 6 november 2013 schwa-medico Nederland B.V. I Koningin Julianaplein 10
3931 CK WOUDENBERG I tel.: 033 4655064 I fax: 033 4612223
email: schwamed@knoware.nl I schwa-medico.nl
Nr 3 l september l 2013 Op zoek naar antwoorden bij Lymfoedeemkliniek Wittlinger Zes weken werken in de Lymfoedeemkliniek Wittlinger in Walchsee,
Oostenrijk is een super ervaring! Om te beginnen met de warme en
vriendelijke ontvangst van de familie Wittlinger maar natuurlijk ook de
prachtige omgeving waar de kliniek zich bevind. Een idyllisch dorp aan de
voet van de Alpen waar, wanneer er sneeuw ligt, je kan skiën of naar de
mooiste plaatsen kunt wandelen om vervolgens op je slee hard naar beneden
te rodelen, waar je kunt genieten van de bergen, de typisch Tiroler almen en
natuurlijk de kraakheldere Walchsee.

Professor Hildegard Wittlinger, inmiddels meer dan 40 jaar het gezicht van het therapiecentrum gaf me, door haar warmte en openheid, vanaf de eerste dag in de kliniek het gevoel bij haar familie te horen. Ze heeft veel van de wereld gezien en is nog steeds continu opzoek naar nieuwe ontwikkelingen binnen de manuele lymfdrainage. Ze wil haar kennis doorgeven door middel van scholing en korte werkervaring in de kliniek. Zo ben ik na het volgen van de cursus Oedeemtherapie ad modum Vodder te Groningen aangenomen voor 6 weken in de Wittlinger kliniek voor lymfdrainage. Gedreven door een interesse in beter onderzoek, uitgebreidere behandelmogelijkheden en op zoek naar meer Het eerste weekend viel ik met mijn neus in de boter omdat er in Walchsee voor het eerst een congres werd gehouden waar de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van MLD werden gepresenteerd, de Walchseer Lymphologische Wintertagung. Tevens heb ik hier ervaren wat een gemoedelijke sfeer er hangt rond de artsen, professoren en therapeuten. Perfect om onder het genot van een Tiroler biertje goed te netwerken binnen de wereld van de compressie is na de behandeling, is er niet een uitzonderlijk eindre- sultaat. Compressietherapie blijft toch de hoeksteen van de Wat me direct opviel tijdens mijn eerste week werken is het diagnostische proces. Patiënten worden grondig gescreend door de Er is een grote variatie aan patiënten in Walchsee. Van primair tot arts, het volume word gemeten door middel van de perometer, er secundair lymfoedeem; van kleine tot enorme volumes. Waar ze erg wordt van iedere patiënt een aantal foto's gemaakt en vervolgens op hameren is dat iedereen moet meedoen aan de ‘gymnastiek': wordt door de therapeut de circumferentie gemeten van het been watergymnastiek, oedeemgymnastiek, rugschool, yoga, etc., deze (om de 10 cm) en/of van de arm (om de 4 cm). Dit wordt na worden meerdere keren per dag gegeven. Ik heb bijna alle variaties anderhalve week en na drie weken herhaald om zo een duidelijk van gymnastiek eens gegeven wat iedere keer weer een eindresultaat weer te kunnen geven. Het resultaat gaat van een humoristisch half uur was, aangezien mijn Duits (vooral in grote paar honderd milliliters tot wel drie liter per been in nog geen week groepen) niet heel erg goed is en er veel verwarring ontstond bij tijd! Gemotiveerd zijn en goed in je vel zitten blijft, de drie weken het recht op staan, naar rechts gaan of ‘gerade' te blijven. dat de patiënt in de kliniek verblijft, de hoogste prioriteit. Door de kans die ik heb gekregen om de opleiding tot oedeemfysio- Het belangrijkste behandelprincipe dat ik geleerd heb, naast de één therapeut in Groningen te doen en vervolgens de fijne samen- tot twee uur lymfdrainage per dag, is bandageren. De therapie kan werking met alle MLD-therapeuten, artsen en natuurlijk de familie nog zo goed gedaan worden, maar wanneer er geen goede Wittlinger, heb ik veel bijzondere patiënten gezien, veel vragen beantwoord gekregen en nog veel meer geleerd. Maar zoals met l Froukje Potijk
alles binnen ons vakgebied leidt het opdoen van meer kennis tot algemeen- en oedeemfysiotherapeute meer vragen en smaakt deze onvergetelijke ervaring naar meer.
Nr 3 l september l 2013 Manual Lymph Drainage ad modumDr. Vodder Emil Vodder was born on 20 February 1896 in the old part of the city of Copenhagen. After completing his
secondary education, he enrolled in university courses in drawing, art history and comparative language
studies of ten languages. He enrolled in biology, mineralogy and botanic courses at the Copenhagen
University, while also studying medicine, cytology and microscopy. He took an early interest in physical
medicine. He was forced to interrupt his medical studies in the eighth semester after he got infected by
malaria, and was not readmitted to university to complete them. In 1928 he received his PhD from the
University of Brussels (Belgium) for his doctoral thesis on art history. In 1929 he moved to the French Riviera
with his wife Estrid, a non-medical practitioner. He launched a physiotherapy institute in Cannes, where he
treated patients. Emil Vodder took an early interest in the lymphatic system

He was well acquainted with the names and publications of past scientists who had written about the mysterious "clear fluid" centuries ago. In his foreword to our first book,Textbook of Dr. Vodder's Manual Lymph Drainage, Volume 1, Emil Vodder mentions almost all these names and includes references to their research, such as: Thomas Bartholin, a young Dane who enrolled at the University of Leiden in 1637.
He was the first to describe the lymphatic system as a whole. In four papers, written in Latin, he emphasizes that the lymphatic system is a natural cleansing system that "trickles" through our bodies. He published his discovery of lymphatic vessels in the human body in a scientific study entitled "Vasa Lymphatica". The study of relevant publications soon convinced Emil Vodder Estrid en Emil Vodder that humans were a biological unit. From Paris, where they continued their biological the publications of Bernard, Carrel and their task of draining the tissue. He research. The couple was particularly Drinker he learned that the lymph fluid is thought that one could eliminate such interested in the anatomy and physiology omnipresent, and is thus an integral part of congestions by adequate massage like of the lymphovascular system. In an the environment necessary for human life. opening floodgates, thereby draining anatomical atlas the couple found In 1929 Emil Vodder worked with patients, excess fluid and restoring normal copperplate illustrations by the anatomist gathered experience and formulated conditions. A carefully applied technique of Sappey (Description et iconographie des hypotheses which sounded far-fetched in circular pumping strokes, of "working with vaisseaux lymphatiques considerées chez those days. In patients suffering from the skin", achieved the desired result. Emil l'homme et les vertébrés, Paris 1885). These blemished skin, migraine or sinusitis he Vodder's pioneering feat – or recklessness, illustrations were the essential background palpated swollen lymph nodes on the neck.
as others would call it – was that he treated information for Emil Vodder in his attempts His idea was that congestions in the swollen cervical lymph nodes although it to develop a systematic and clear working swollen lymph glands (now nodes) were was an absolute taboo in those days to as method. He realized that a completely new the root cause of these conditions. The much as touch them. The complaints massage technique was required for this lymph nodes were no longer able to fulfil disappeared, and Emil Vodder asked himself purpose, i.e. pumping circular strokes under whether he had discovered a successful very light pressure to avoid any increased l Andreas Wittlinger
universal therapy for the lymphatic blood flow. It is Vodder's achievement to Therapieleitung Lyphödemklinik Wittlinger have created a technique of gentle hand In 1933 Emil and Estrid Vodder moved to strokes which enables therapists to Nr 3 l september l 2013 respond to varying pathologies and do much good. In 1936 Emil Vodder presented his method, called Dr. Vodder's Manual
Lymph Drainage
, to the general public in Paris. After eleven
years in France, the Vodders were forced to return to
Copenhagen at the outbreak of World War II. A new beginning under difficult circumstances. Onder de indruk van jou
It was only in the early 1950s that Emil Vodder was invited by Els Brouwer en Joyce Bosman
various European institutions to present his method through lectures and training courses. In 1966 Günther Wittlinger established first contacts with Emil Vodder. The problem at that time was that no physician or scientist was able to imagine that a manual technique could possibly have such impact on the lymphatic system. A milestone in proving the decongestive effect of MLD was a statement by Professor Mislin who Onder de indruk van jou is een boek over en voor mensen met maintained that the special technique of Dr. Vodder's Manual lymf- of lipoedeem. Het boek vertelt kort en bondig en Lymph Drainage, its gently circular movements and its onderbouwt met mooie foto's, hoe mensen worstelen met hun increasing and decreasing pressure cause the lymphatic vessels ziekte en hoe het hun leven beïnvloedt. Het laat zien welke invloed – i.e. the lymphangions – of the skin to accelerate their rate of lip- of lymfoedeem kan hebben op het dagelijks leven. Het zijn 28 portretten van unieke mensen, die ieder een manier hebben The Vodder method is simple but ingenious, difficult to learn gevonden om met hun aandoening om te gaan. Het boek draagt but unique in its effect on patients. The gentle circular strokes ook bij aan meer bekendheid en acceptatie van de ziekte. Het are always responsive to the tissue being treated, and not only verhaal wordt ondersteund door iemand (vertrouwenspersoon) have a therapeutic effect but also induce a pleasant feeling of uit de omgeving van de patiënt. Achterin het boek staat een relaxation in patients. This effect was initially detrimental to woordenlijst met uitleg over meest voorkomende termen op het the success of the method. It was dismissed as caressing, gebied van oedeem. a comment which no MLD therapist was pleased to hear. The method was denounced as quackery. This was a harsh Het idee voor het boek is ontstaan binnen de patiëntenvereniging word, in particular for those who were already using the NLNet. De fotograaf heeft in zijn vrije tijd de foto's voor het boek method with great success. Scientists and their trials proved the effect of the method and eventually ensured the Het boek kan besteld worden bij het Nederlands Lymfoedeem breakthrough and recognition of Dr. Vodder's Manual Lymph Netwerk (NLNet). Stuur een mail met naam en adresgegevens Drainage. German health insurers began to cover MLD naar boek@lymfoedeem.nl. treatment. Hildegard and Günther Wittlinger met Emil Vodder De prijs bedraagt € 30,- inclusief verzendkosten; voor het many times and found him to be an educated and open- buitenland € 33,- inclusief verzendkosten over te maken op minded gentleman. He was both a teacher and a life inspiration to them. His words were motivating: "Our main goal must be to find our way in life, to realize that it is our way and Naast het boek is er ook een mobiele expositie die gebruikt kan to follow it consistently." Emil Vodder lived according to this worden in ziekenhuizen, inloopcentra, op congressen en bijeen- tenet; in Günther Wittlinger he had found the kind of tireless komsten. Een selectie van foto's zullen als expositie door het hele champion he needed to ensure that the original method land gaan reizen. Een aanvraag voor de expositie kan ingediend worden via info@lymfoedeem.nl.
Emil Vodder died in February 1986 shortly before his 90th birthday in Copenhagen. A loyal companion for many years, his wife Estrid died ten years later at age 99. She had assisted her husband in training courses and accompanied him on many lecture tours. There are probably only a few individuals who have left such an indelible mark on physiotherapy as Emil Vodder. Many scientists, physicians and therapists have helped disseminate a method invented more than 75 years ago and thus ensure MLD's worldwide recognition and use in medicine and physiotherapy. Since that time the Dr. Vodder Academy in Austria is the only school worldwide who is teaching the Original technique founded by Dr. Vodder in his 4-week trainings. Dr. Vodder Academy courses are also organised in the Netherlands, visit www.oedeemtherapievodder.nl for more Noot van de redactie
Ook de Virginia Cool school geeft in Nederland en België cursussen in de originele Vodder techniek.
l Suzanne de Hoop
Nr 3 l september l 2013 Hoe ervaren (voormalige) oncologische p Een kwalitatief onderzoek Onderstaand kwalitatief onderzoek is gebaseerd op een
Doel van de studie: In dit kwalitatieve onderzoek werd onderzocht hoe
afstudeeropdracht voor de opleiding Fysiotherapie aan
(voormalige) oncologische patiënten deelname aan de Alpe d'HuZes Hogeschool Zuyd te Heerlen.
2011 hebben ervaren.
De resultaten van dit onderzoek laten voor het eerst
Methode: Vanuit het digitale aanmeldingsbestand werd de subgroep
duidelijk zien hoe oncologische patiënten een extreme
deelnemers met een oncologische achtergrond geïdentificeerd en inspanning, zoals het evenement Alpe d'HuZes, ervaren.
geïnformeerd over het onderzoek. Selectie uit deze groep gebeurde gericht op basis van verschillende kenmerken (purposive sampling).
Deelnemers werden geïnterviewd met behulp van een topiclijst. Er vonden twee clusters van individuele semigestructureerde interviews plaats; een week vóór en acht weken na de beklimming. Een focusgroep l Extreme sportieve prestaties bieden deelnemers gelegenheid om interview werd gehouden op de dag na de beklimming . De met kanker om te gaan.
opgenomen audiobestanden werden omgezet tot tekstbestanden, l Hierbij worden door de deelnemers verschillende copingstrate- waarna deze inductief gecodeerd en geanalyseerd werden (constant gieën gbruikt.
comparison methode). l Sportevenementen kunnen hierdoor mogelijk een bijdrage leve- Resultaten: Drieënveertig van de 104 deelnemers met een oncologische
ren aan een oncologische revalidatietraject.
achtergrond gaven informed consent. Met 15 personen heeft een l Er liggen kansen voor fysiotherapeuten om met deze gemoti- semigestructureerd individueel interview plaatsgevonden (eerste veerde groep te werken.
cluster n=11, tweede cluster n=4). Twee personen uit het eerste cluster en een persoon van de reservelijst hebben deelgenomen aan het Keywords; Neoplasms, exercise, coping behavior, qualitative focusgroep interview (n=3). Uiteindelijk hebben 16 personen deelgenomen (12 mannen; 25 tot 68 jaar). Ervaringen werden ingedeeld in drie categorieën; ervaringen in de voorbereiding op, tijdens en na 1. Inleiding
Het aantal mensen in Nederland met kanker stijgt al jaren; één op In voorbereiding op het evenement werden de sociale ondersteuning de drie mensen krijgt een bepaalde vorm van kanker1. Ondanks dat en de begeleiding door een zorgprofessional als belangrijke elementen er al veel bereikt is op het gebied van kankerbestrijding, wordt er de genoemd. Bij 12 van de 16 deelnemers lag de motivatie voor deelname komende jaren een stijging verwacht van de prevalentie van kanker.
op het mentale vlak.
Dit wordt veroorzaakt door een sterk stijgend aantal nieuwe Tijdens het evenement werden ondanks de extreme fysieke inspanning gevallen van kanker (incidentie) in combinatie met een verbeterde weinig tot geen fysieke reacties zoals pijn of vermoeidheid gevoeld.
Deelname aan het evenement blijkt achteraf een waardevolle bijdrage Rust werd lange tijd gezien als de beste aanpak voor patiënten, die te hebben geleverd aan het verwerkingsproces. herstellen van de behandeling gericht op kanker3. Steeds meer Conclusie: Alpe d'HuZes lijkt méér dan een sportevenement voor de
onderzoeken wijzen echter uit dat een actieve benadering tijdens oncologische deelnemers en speelt een rol bij het verwerkingsproces.
en na de behandelperiode een positieve invloed heeft op Het verdient nader onderzoek om na te gaan in hoeverre de voorbe- symptomen als vermoeidheid en een gunstig effect heeft op de reiding op een extreme fysieke inspanning een bijdrage kan leveren kwaliteit van leven4-13. Bij deze onderzoeken werd de kwaliteit van binnen een oncologisch revalidatietraject.
leven door middel van vragenlijsten gemeten, maar nooit op kwalitatieve wijze onderzocht. Onderzoek wijst uit dat ex-kankerpa- l IGLM Schauwaert, PT 1,2
tiënten baat hebben bij een intensief krachttrainingsprogramma, l JE Melis, PT 1,3
dit helpt hen juist om vermoeidheid te overwinnen. Een intensief l T Schoot, PhD 1,4
trainingsprogramma zorgt voor meer spierkracht, een sterkere l SM Braun, PhD 5,6
hartlongfunctie, minder vermoeidheid en een betere kwaliteit van 1 Kenniscentrum Gezondheid en Zorg, Zuyd Hogeschool, Heerlen leven in algemene zin4. 2 Cicero Zorggroep, Regio Zuid-Limburg Het leven van kankerpatiënten verandert drastisch na de diagnose. 3 EBC Camillus, De Zorggroep, Regio Roermond Veel oncologische patiënten ervaren anders dan voorheen hoe 4 Kenniskring Kennisontwikkeling Vaktherapieën, Zuyd Hogeschool, ontzettend waardevol het leven is. Positieve ervaringen helpen oncologische patiënten om moeilijke gebeurtenissen en verliezen 5 Kenniskring Autonomie en Participatie, Zuyd Hogeschool, Heerlen te verdragen. Kankerpatiënten ervaren een verlies van controle, 6 Onderzoeksschool CAPHRI, Universiteit Maastricht, Maastricht maar proberen dit verlies te compenseren door controle uit te Nr 3 l september l 2013 atiënten deelname aan de Alpe d'HuZes? Fig. 1: Overzicht van tijdslijn onderzoek verdeeld in twee clusters en eenfocusgroep. oefenen op andere beheersbare situaties14. Een voorbeeld hiervan is sporten, sommige patiënten zoeken hierin voor zichzelf extreme Deelnemers Alpe d'HuZes met een oncologische achtergrond ( N = ca. 15)
Afwisselend waarneming en analyse
Tegenwoordig worden er steeds meer sportevenementen georga- Op basis hiervan selectie deelnemers en aanpassing topiclijst
niseerd die in het teken staan van een sportieve benadering tijdens en na een behandelperiode van kanker; Alpe d'HuZes is hiervan een Ondanks de toename van deze evenementen is nog weinig bekend Interviews vóór de beklimming over de ervaringen en motieven van oncologische patiënten die een Groepsinterview 1 dag extreme belasting willen aangaan. Fysiotherapeuten weten niet ná de beklimming altijd hoe ze moeten omgaan met patiënten die met een dergelijke Toetsen verzadiging hulpvraag binnenkomen. Daarom is informatie hierover van groot belang; zowel voor de (para)medici die oncologische patiënten Interviews 6-8 weken na begeleiden als voor de oncologische patiënten zelf. Door meer Toetsen verzadiging weten te komen over de beleving voor, tijdens en na een evenement als Alpe d'Huzes, kunnen deelnemers met een oncolo- gische achtergrond specifieker begeleid worden bij hun trainings- traject c.q. revalidatie, die regelmatig parallel loopt met de voorbe- reiding. Bovendien krijgt de patiënt zelf een duidelijker beeld van de factoren die mee kunnen spelen bij deelname aan Alpe d'HuZes.
l Emotioneel en fysiek voldoende belastbaar.
Onderzoek naar extreme inspanningen bij oncologische patiënten l Ondertekend informed consent voor het onderzoek. bevindt zich nog in de kinderschoenen. Om dit gebied te verkennen Bij de werving van deelnemers voor het onderzoek werd gebruikt is er gekozen voor de volgende onderzoeksvraagstelling: gemaakt van doelgerichte steekproeftrekking (purposive sampling).
Hoe ervaren deelnemers met een oncologische achtergrond De kenmerken en situaties van deelnemers werden doelgericht deelname aan het evenement Alpe d'HuZes? gebruikt bij de selectie van deelnemers met als doel zo veel mogelijk variatie aan te brengen in de onderzoekspopulatie en 2. Methode
daarmee ook variatie van antwoorden te verkrijgen. Voorbeelden In deze studie is gekozen voor een kwalitatief onderzoek gebaseerd van deze kenmerken waren soort kanker, leeftijd, geslacht, eerdere op enkele principes van de ‘Grounded Theory Methodology'15 en deelname aan Alpe d'HuZes en soort behandeling.
content analyse16. 2.2 Semigestructureerd interview en focusgroep interview Dit onderzoek kende twee interviewronden (clusters)17; Er is gekozen voor een semigestructureerd interview, waardoor voorafgaand aan de beklimming (cluster 1) en zes tot acht weken belangrijke thema's (topics) zeker aan bod kwamen en er voldoende na het evenement (cluster 2). Na de koersdag vond een focusgroep ruimte was voor eigen inbreng van de respondent. In dit type interview mag afgeweken worden van de volgorde van de topics, Tussen de twee interviewronden werden de verzamelde data waardoor een natuurlijk beloop van het interview ontstaat.
geanalyseerd en besluiten genomen over aanpassing van de Doordat deze topics opgesteld waren naar aanleiding van een topiclijst (tab.1) en de te selecteren deelnemers (fig.1). De vooronderzoek (pilot) sloten de topics en de vragen feilloos aan bij verwachting was dat na 10-15 respondenten de bestaande variatie het referentiekader van de geïnterviewde personen (Tab. 1). Dit in kaart zou zijn gebracht (saturatie). vooronderzoek vond plaats tijdens Alpe d'HuZes 2010, waarbij de Het onderzoek is voorgelegd aan de METC van het Atrium MC, Zuyd onderzoekers explorerende gesprekken gevoerd hebben met en Orbis MC (11-N-11). Zij hebben hun toestemming verleend voor de oncologische deelnemers. Er werd naar gestreefd de interviews niet uitvoering van het onderzoek. Ethische voorwaarden, zoals vrijwil- langer dan een uur te laten duren. ligheid van deelname (informed consent) en anonimiseren van de Voor het focusgroep interview is als leidraad dezelfde topiclijst data, zijn in acht genomen.
gebruikt. Een voordeel van het interview was dat de deelnemers op elkaar konden reageren en overeenkomsten, aanvullingen en De inclusiecriteria waren: verschillen tussen deelnemers zichtbaarder werden. Ook bood het l Ingeschreven bij stichting Alpe d'HuZes.
focusgroep interview de gelegenheid aan respondenten om hun l Bekend met een oncologische aandoening of een voorgeschiede- hart te luchten en gaf het de mogelijkheid om op onderwerpen terug te komen. (triangulatie van methoden) Nr 3 l september l 2013 Tab. 1: Overzicht van de hoofd- en subtopics opgesteld naar d'HuZes in week 23, 2011 gehouden. De meeste deelnemers aanleiding van explorerend onderzoek tijdens Alpe d'HuZes 2010. arriveerden een aantal dagen voor de daadwerkelijke beklimming op 9 juni om zich te kunnen voorbereiden. Er werden individuele interviews gehouden in de dagen voorafgaand aan de Algemene gegevens Leeftijd, gezinssituatie,beroep Deelname (eerder) De focus tijdens de interviews van het eerste cluster lag vooral op de voorbereiding van de deelnemers. Op basis van herinneringen Individueel/ team over eerdere deelname kon er ook gevraagd worden naar de Doel (beklimmingen) ervaringen van voorgaande jaren.
Sport / Fietservaring Tijdens het focusgroep interview op 9 juni kregen de deelnemers Motivatie van deelname Reden, doel, drijfveer nogmaals de mogelijkheid geboden om met lotgenoten over de Medische diagnose, behandelingen, beklimming te praten. Tijdens het eerste interviewcluster werd door middel van onderling overleg van de onderzoekers (peer debriefing) de variatie in kaart gebracht. Na het eerste cluster werden de gegevens geanalyseerd Sporten tijdens behandeling en geëvalueerd of de topiclijst en selectie van respondenten Herstel en balans aangepast diende te worden (modificatie). Stichting Tegenkracht Om mogelijk nog meer nieuwe antwoorden te krijgen, werden voor het tweede cluster van interviews deelnemers geselecteerd met kenmerken of situaties die verschilden van de deelnemers van het eerste cluster. Bepaalde onderwerpen of fenomenen konden hierdoor verder onderzocht worden. Ook werd de topiclijst meer toegespitst op de periode na deelname aan Alpe d'HuZes. Belasting voorbereiding Het tweede cluster was vier tot zes weken na het evenement gepland. Tijdens de interviews in het tweede cluster lag de nadruk vooral op de ervaringen en belevingen ‘tijdens de koersdag' en de persoonlijk ervaren effecten van het evenement. Andere deelnemers De meest emotionele en persoonlijke indrukken van het evenement waren toen grotendeels verwerkt, zodat de geïnterviewde Ervaring beklimming makkelijker over zijn/haar ervaringen en belevingen kon praten.
2.4 Data prepareren en data-analyse Alle namen en persoonlijke gegevens werden geanonimiseerd. De interviews zijn letterlijk uitgeschreven (transcript), zodat de interviews goed geanalyseerd konden worden. Ook relevante non- Mentale gesteldheid verbale uitingen werden genoteerd en meegenomen in het Karaktereigenschappen Het analyseproces bestond uit twee fasen: open coderen en axiaal Kwaliteit van leven Inhoud kwaliteit van leven coderen. Bij het open coderen werd eerst alle data nauwkeurig Invloed evenement gelezen (close reading). De data werden verdeeld in fragmenten (bij Plannen na evenement elkaar horende teksten). Alle fragmenten werden gecodeerd Deelname volgend jaar (gelabeld) met een bepaalde code en de kern van de ervaring van de respondent betreffende het centrale thema van het fragment werd eveneens gecodeerd. In deze fase werden bij de codes zoveel Eerste cluster interviews voor de beklimming mogelijk de woorden genoteerd die de respondent gebruikte (in Focusgroep interview na de beklimming vivo). Dit inductieve proces leidde tot een codelijst.
Tweede cluster interviews na de beklimming Bij de axiale codering werden vervolgens dezelfde fragmentcodes van alle interviews bij elkaar gevoegd. De ontwikkelde codes werden onderling vergeleken en op die manier gegroepeerd in 2.3 Interviewprocedure categorieën. Door axiaal te coderen werden de gevonden De digitale inschrijvingsgegevens van Alpe d'HuZes zijn gescreend coderingen aangevuld met fragmenten, opnieuw bekeken op potentiële kandidaten. Namens stichting Alpe d'HuZes is er een (constant comparison), opnieuw gerangschikt en er werden wervingsmail naar de geselecteerden verstuurd. Bij interesse in verbanden gelegd. Alle codes werden door twee onderzoekers deelname aan het onderzoek kregen deze deelnemers een onafhankelijk van elkaar op hun juistheid gecontroleerd uitgebreide informatiebrief toegestuurd waarbij ook het (triangulatie van onderzoekers) en eventueel geherformuleerd.
toestemmings-verklaringformulier (informed consent) toegevoegd Bovendien werd er een deskundige ingeschakeld om het werd. Wanneer de deelnemers vervolgens wilden participeren werd onderzoeksproces kritisch te volgen (peer review) waardoor de verzocht om de toestemmingsverklaring binnen een termijn van kwaliteit van de dataverzameling en analyse vergroot werd.
twee weken ondertekend te retourneren. Er werden uiteindelijk hoofdcategorieën gemaakt van alle codes die bij elkaar hoorden. Deze categorieën werden verder onderverdeeld Het eerste interviewcluster werd tijdens het evenement Alpe in subcategorieën. Deze vormden de basis voor het beantwoorden Nr 3 l september l 2013 van onze vraagstelling. Ter illustratie worden er citaten van de categorie voorbereiding bestond uit motivatie, coping, sociale steun ontwikkelde categorieën gerapporteerd.
De deelnemers beschreven verschillende soorten motivatie voor deelname aan het evenement; zowel op fysiek, psychisch als sociaal Inhoudelijk is de procedure verlopen zoals omschreven in de vlak (tab. 4). Bij 75% van de deelnemers lag de motivatie op het psychische vlak; ze wilden zichzelf bewijzen, grenzen verleggen en/of ze deden het om mentaal sterker te worden. Ook deden velen Van alle 104 oncologische deelnemers aan Alpe d'HuZes 2011 (n=10) mee uit sociale overwegingen; een aantal deelnemers wilden hebben 43 deelnemers het informed consent formulier een bijdrage leveren aan het toekomstige kankeronderzoek. Anderen ondertekend (fig.2). fietsten voor personen met kanker in hun directe omgeving. De overgrote meerderheid (n=14) hanteerde een actieve copingstijl Fig. 2: Selectieprocedure van de oncologische deelnemers voor de en nam een relativerende en strijdlustige houding aan. Deze interviews tijdens (incl. focusgroep) en na het evenement instelling werd vaak al aangenomen tijdens de ziekteperiode en kwam ook naar voren tijdens (de voorbereiding van) het 104 deelnemersAlpe d'HuZes Familie, vrienden, collega's en sommige (para)medici hebben de 43 deelnemers geïncludeerd voor onderzoek deelnemers bijgestaan tijdens de voorbereiding. Opvallend was dat medici erg enthousiast waren over het project.
16 geselecteerden voor het onderzoek Zij hebben de deelnemers bijgestaan tijdens de voorbereiding. Er (inclusief 2 reservedeelnemers) was zelfs één deelnemer die op advies van de oncoloog heeft 4 deelnemers acht weken na evenement deelgenomen aan het evenement.
(individuele interviews) Het was opvallend dat de meeste deelnemers intensief getraind hadden. Het aantal kilometers voorbereiding varieerde van 1700 tot 12 deelnemers tijdens evenement 5000 km. De basistraining bestond bij de meesten uit twee tot drie maal per week fietsen in de omgeving. Deze basistraining werd 11 individuele interviews aangevuld met langere ritten of een toertocht in het weekend, (inclusief 1 reservedeelnemer) (3 deelnemers waarvan 1 reservedeelnemer) spinninglessen, wandelen, zwemmen en/of hardlopen. Sommigen hadden specifieker getraind door in binnen- of buitenland heuvel- et vijftien personen heeft een semigestructureerd interview achtig landschap op te zoeken. Drie personen hadden hun training plaatsgevonden. Twee personen werden vanwege de kans op drop gecombineerd met fietsen naar het werk.
outs op een reservelijst geplaatst. Elf personen hebben deelgenomen aan het eerste cluster interviews voor de beklimming "Vanaf januari zit ik zo ongeveer op 200km per week en zo'n 75 km (1 reserve, tab. 2). Twee personen uit dit eerste cluster, plus een hardlopen. Dat komt omdat ik het combineer met mijn woon/werk deelnemer van de reservelijst hebben deelgenomen aan het verkeer. Ik ga fietsend heen en hardlopend terug met 20/25 km focusgroep interview. Vier nieuwe deelnemers hebben omweg. Op die manier train ik ongemerkt." (deelnemer 9) deelgenomen aan het tweede cluster van de interviews (tab. 3).
Zes personen werden begeleid bij de training. Twee personen De ervaringen van de respondenten konden worden ingedeeld in werden geholpen door een fysiotherapeut, twee personen door een drie hoofdcategorieën nl. de voorbereiding, de deelname aan de oedeemfysiotherapeut en weer twee anderen werden ondersteund beklimmingen op de koersdag en de persoonlijke opbrengst van en begeleid door Stichting Tegenkracht. Al deze personen waren het evenement. Er werd met name informatie over de voorbe- zeer positief over de begeleiding en hadden hier veel baat bij. reidende periode gehaald uit het eerste cluster. Uit de focusgroep is de categorie ‘ervaringen tijdens de koersdag' en de ‘persoonlijke "Nou, de revalidatie was officieel afgerond, maar omdat de fysiothe- opbrengst van het evenement' voort gekomen. In cluster 2 zijn een rapeut ook enthousiast was, ben ik doorbegeleid. Ik had toch een aantal fenomenen nader onderzocht die voortkwamen uit cluster 1 chronische verklaring. Dus ik ben gewoon doorgegaan." (deelnemer 15). en de focusgroep, zoals een verminderde pijnbeleving tijdens extreme inspanning, positieve invloed op de verwerking en de effecten op het welbevinden en/of prestatie door steun van de Met name degenen die werden begeleid door
professionele hulpverleners hebben een trainingsschema
gevolgd dat was opgesteld op basis van gegevens
Zoals in onderstaande indeling te zien is konden hoofdcategorieën worden onderverdeeld in subcategorieën. We zullen deze uit een inspanningtest.
categorieën de revue laten passeren. l Voorbereiding: motivatie, coping, training, sociale steunl Beklimming koersdag: psychische processen, fysieke processen Met name degenen die werden begeleid door professionele l Persoonlijke opbrengst van het evenement; verwerkingsproces hulpverleners hebben een trainingsschema gevolgd dat was en kwaliteit van leven opgesteld op basis van gegevens uit een inspanningtest. Dit 3.2 Ervaringen met betrekking tot de voorbereiding op het schema was meestal opgebouwd in hartslagzones. Voordelen van een dergelijk schema waren dat ze snel vooruitgang boekten en De voorbereiding wordt beschouwd als de aanloop naar het minder snel over hun grenzen heen gingen. evenement toe en factoren die hierop van invloed waren. De Ook waren er deelnemers die geen hulp hadden gezocht bij de Nr 3 l september l 2013 Tab. 2:Overzicht algemene gegevens oncologische deelnemers die hebben deelgenomen aan de individuele interviews en focusgroep tijdens Alpe d'HuZes 2009: Verwijdering nier en urineleider 2011: chemospoelingen blaas 2005: verwijdering melanoom 2008: Okselkliertoilet Operatie dikke darm (CEL) Chronische Eosinofiele Medicatie: Glivec Recidief: chemokuren operatie, chemo, bestraling borstamputatie, chemo, hormoontherapie Aug 2010 operatie, bestraling, chemo Nu periodiek chemo via infuus 2007: immunotherapie 2008: 2 stamceltransplantaties 2007 borstbesparende operatie, chemo, preventief verwijderen eileiders en eierstokken Okt. 2010 borsten laten verwijderen + reconstructie.
CLL, chronische lymfatische *Dln= deelnemer *Rec= recidief *In beh= In behandeling? Tab. 3: Overzicht algemene gegevens van oncologische deelnemers die hebben deelgenomen aan de individuele interviews na Alpe d'HuZes 2011 April 2009: chemo, operatie lever metastasen lever.
Begin 2010: operatie endeldarm en lever Juli 2010: opheffen stoma Operatie en chemotherapie tot 2008 Begin 2010: borstbesparende operatie en okselkliertoilet 2wkn later: borstamputatie en reconstructie Sept: reconstructie 15 febr 2011: amputatie andere borst *Dln= deelnemer *Rec= recidief *In beh= In behandeling? training en geen specifieke trainingsmethode aanhielden. Drie overheerste het gevoel van trots. Sommige deelnemers dachten personen gaven aan begeleiding gemist te hebben. Eén persoon totaal niet aan het verleden of aan hun ziektegeschiedenis anderen vermeldde dat hij wellicht meer vooruit gegaan was als hij hulp juist wel. Velen dachten aan anderen die nog streden tegen kanker.
had gezocht.
Een derde van de deelnemers was vooral bezig met de fysieke strijd 3.3 Ervaringen met betrekking op de koersdag van de beklimming. Onder het verloop van de koersdag worden de ervaringen tijdens de De deelnemers hadden allerlei drijfveren die hen motiveerden om beklimmingen verstaan (tab. 4).Deze categorie wordt tijdens de rit door te fietsen. Een aantal personen (n=3) vergeleek onderverdeeld in de subcategorieën fysieke en psychische de tocht met de strijd die ze hebben gestreden tegen kanker. Die strijd was volgens hen veel zwaarder en motiveerde hen om niet op te geven. Door hun eigen ervaring met de ziekte benadrukten ze De overgrote meerderheid heeft van de beklimming van de Alpe hoe belangrijk het is dat er geld opgehaald wordt voor het goede d'Huez op 9 juni genoten en het als zeer positief ervaren. Een doel. Ook het willen bereiken van het doel wat ze van tevoren aantal personen (n=5) gaven aan dat ze het fijn vonden dat ze dit hadden gesteld zorgde voor extra motivatie.
nog "konden en mochten" doen. Tijdens de beklimmingen Nr 3 l september l 2013 "Niet het gevoel van afzien of pijn lijden, alleen maar lekker gevoelvan het gaat helemaal goed. Dat je dit kan joh, echt gigantisch." (deelnemer 2) Ja , chemo-spoelingen 3.4 Ervaringen met betrekking tot de persoonlijke opbrengst van Onder persoonlijke opbrengst worden de voordelen die de deelnemers halen uit het evenement bedoeld. Deze categorie wordt onderverdeeld in twee subcategorieën verwerkingsproces en kwaliteit van leven. "Dat zoiets tot de mooiste weken van je leven mag behoren, geeft denk ik wel aan dat het me veel gebracht heeft. Ik kijk nog dagelijks de foto's en de filmpjes terug. Er gaat geen dag voorbij dat ik er niet aan denk. En elke keer krijg ik er weer een positief gevoel van." Ja, hormoontherapie, (deelnemer 15) Ja, periodiek chemo Tab. 4: Overzicht van de bevorderende en belemmerende factoren tijdens de koersdag, onderverdeeld in een fysiek en psychisch domein. Verloop van
de koersdag
Onzekerheid over eigen kunnen Andere deelnemers Tekenen van kramp Goede voorbereiding Genieten/dankbaarheid/ trots Inhalen andere deelnemers Kaarsjes langs parcours Denken aan eigen strijd tegen Tien personen waren van mening dat deelname aan het evenement een positieve invloed had op hun kwaliteit van leven. Meerdere personen zagen deelname als een toevoeging, omdat ze genoten hadden en veel plezier hebben gehad. Ze waren trots omdat ze doelen hadden behaald die van tevoren bijna onmogelijk leken. Ook het ophalen van een bepaald sponsorbedrag of het opzetten van een team zorgde voor een voldaan gevoel. Wat opvalt is dat Alp d'HuZes voor meerdere deelnemers invloed
had op de verwerking en het gevoel van eigenwaarde
"Nou zo'n berg krijgt mij niet klein, ik laat mij niet klein krijgen. Als zehadden gezegd, je moet er 10 keer tegen de berg opfietsen dan wetenwe zeker dat de ziekte nooit meer terug komt, dan was ik er tien keer "Ik ben veel bewuster met mijn lichaam bezig qua gezondheid en tegen op gefietst. Dan komt die motivatie wel." (deelnemer 3) alles. Ik beweeg ontzettend veel en ben sportief bezig. Vandaar dathet wel in het straatje past, het bevordert in die zin kwaliteit van Vooral de woorden "euforie" en "ontlading" werden gebruikt om het leven zowel fysiek, maar vooral ook emotioneel." (deelnemer 5) gevoel te beschrijven dat ze bij de laatste finish ervoeren. Één persoon voelde meer een opluchting dat het achter de rug was. Wat opvalt is dat Alp d'HuZes voor meerdere deelnemers invloed Hoewel een aantal het zwaar hebben gehad, gaf het grootste had op de verwerking en het gevoel van eigenwaarde; in vele gedeelte (n=10) aan dat ze geen vermoeidheid hebben ervaren. Er gevallen om hun eigen ziekte te verwerken en een hoofdstuk af te werden weinig fysieke sensaties genoemd en waargenomen; bijna sluiten. Niet alleen het behalen van de prestatie was een bewijs om niemand had tijdens de ritten pijn ervaren. De personen die weer de oude te zijn, maar ook het trainen tijdens de voorbereiding aangaven wel pijn te hebben gehad, werden hier niet door gaf dit gevoel. Vijf personen geven aan dat ze door het fietsen hun belemmerd, één persoon gaf zelfs aan dat hij de pijn geweldig vond. hoofd konden leegmaken tijdens moeilijke periodes. Nr 3 l september l 2013 " Ontdek hoe de FysioTek fysiotherapeut een complete
integrale oedeembehandeling kan aanbieden ."

FysioTek; aanmeten en verstrekken van therapeutisch elastische kousen.
De gespecialiseerde oedeemfysiotherapeut biedt u al jarenlang een doeltreffende oedeembehandeling met behulp van manuele lymfdrainage, zwachtelen, oefentherapie en leef- en bewegingsadviezen.
Bij de oedeemfysiotherapeut die aangesloten is bij FysioTek kunt u ook
terecht voor het aanmeten en verstrekken van therapeutisch elastische
kousen.

Dit betekent voor u een complete integrale oedeembehandeling bij uw
eigen therapeut op 1 locatie.

Ook voor veneuze klachten zoals varicose, thrombose of thromboflebi-tis kunt u zich nu laten behandelen met therapeutisch elastische kousen door uw FysioTek fysiotherapeut.
Iets meer over FysioTek:FysioTek is een landelijke service organisatie van - en voor zelfstandig werkende fysiotherapeuten (praktijken). FysioTek heeft als doelstelling het verlenen van klantgerichte, doelmatige hulpmiddelenzorg in de eerste lijn.
FysioTek verzorgt technische trainingen, de administratieve afhandeling van declaraties, technische ondersteuning en de centrale contracten met uw zorgverzekeraar voor leveren van de hulpmiddelen. FysioTek heeft contracten met vrijwel alle zorgverzekeraars.
Bent u geïnteresseerd benader dan uw oedeemfysiotherapeut, bezoek onze website of stuur ons een e-mail: FysioTek • Postbus 4 • 6860 AA Oosterbeek • tel: 026-4463175 fax: 026-4463176 • Internet: www.fysiotek.nl • e-mail: info@fysiotek.nl Nr 3 l september l 2013 "Het heeft me zoveel kracht gegeven en zoveel goeds gebracht. Ik heb 4.2 Methodologische kwaliteit mijn verdriet op de berg achter kunnen laten." (deelnemer 15) Positieve aspecten van het onderzoek, die de betrouwbaarheid van de resultaten vergroot hebben, zijn de gedegen voorstudie (pilot 4. Discussie
2010) en de diverse maatregelen die genomen zijn om de kwaliteit De centrale vraag van dit onderzoek is "Hoe ervaren en beleven van het onderzoek te bewaken (triangulatie van methoden, de deelnemers met een oncologische achtergrond het evenement Alpe triangulatie van onderzoekers en de peer reviews15). Daarnaast was d'HuZes?" In de interviews gaven de deelnemers uitgebreide de zorgvuldige voorbereiding van de praktische vaardigheden, met informatie over hoe ze naar het evenement hadden toegeleefd, hoe name interviewtechnieken en het analyseren van de interviews van ze het evenement zelf ervaren hadden en hoe de periode erna eruit grote waarde voor dit onderzoek. Een sterk punt van dit onderzoek is de omvang en variëteit van de Het merendeel van de deelnemers nam deel aan het evenement onderzoekspopulatie. De respons voor deelname aan het onderzoek om "zichzelf te bewijzen", "grenzen te verleggen" of "de strijd aan te was zeer hoog. Door deze grote respons was het mogelijk om een gaan". Er kan dan ook geconcludeerd worden dat het beklimmen doelgerichte selectie te maken en een gevarieerde onderzoekspo- van de Alpe d'Huez een diepere betekenis heeft voor de deelnemers pulatie te selecteren waardoor het ondanks de kleine groep dan alleen de sportieve prestatie. De beklimming is voor velen een deelnemers gelukt is om de ervaringen en belevingen goed in kaart symbool is van de overwinning, symbool van het tegen kanker te brengen. Uit de interviews in de tweede interviewronde kwamen vechten, symbool voor het afzien. weinig nieuwe antwoorden naar voren. Er mag dus voorzichtig 4.1 Bijdrage aan kwaliteit van leven en het verwerkingsproces geconcludeerd worden dat de mate van verzadiging van resultaten De meest opvallende uitkomst is dat deelname aan het evenement Alpe d'HuZes een grote bijdrage levert aan een verbeterde kwaliteit Met hun expertise op het gebied van fysiologie,
van leven en aan het verwerkingproces c.q. het aanwenden van (medische) trainingsleer en coachingtechnieken bij
Uit dit onderzoek blijkt dat deelname aan Alpe d'HuZes op diverse manieren bijdraagt aan de ervaren kwaliteit van leven. Niet alleen deze taak prima kunnen vervullen.
voelen de deelnemers zich door het evenement fitter, sportiever en zijn ze bewuster van hun lichaam geworden, maar ook de geestelijke ‘boost' die ze krijgen door de sfeer van het evenement Een minder sterk punt van het onderzoek is dat niet alle verkregen en hun eigen prestaties zorgt voor een betere kwaliteit van leven.
informatie relevant was voor de vraagstelling. Het comprimeren Naast bovengenoemde psychologische factoren laat onderzoek van de data nam niet alleen veel tijd in beslag maar dwong ook tot zien dat 20% van de kwaliteit van leven van kankerpatiënten het maken van keuzes. verklaard kan worden door fysieke variabelen waaronder 4.3 Praktische implicaties spierkracht en duurconditie18. De meeste deelnemers aan dit onderzoek hechtten veel waarde Wat opvalt is dat deelname aan de Alpe d'HuZes voor meerdere aan de steun en het advies van de (para)medici en werden door hen deelnemers invloed heeft op de verwerking (tab. 5). In vele gevallen extra gestimuleerd. Er is al eerder aangegeven dat bij deze om hun eigen ziekte te verwerken en een hoofdstuk af te sluiten.
specifieke groep de mentale kracht vaak groter is dan de fysieke Volgens Morse en Johnson doorlopen patiënten en hun omgeving gesteldheid. De (paramedische) begeleiding hielp deze deelnemers vier stadia bij de verwerking van een chronische ziekte19: hun grenzen te bewaken. Toch kiezen de deelnemers niet snel voor 1;‘onzekerheid', 2; ‘ontwrichting' 3; ‘herstel van het zelfbeeld', 4; begeleiding door een fysiotherapeut. Ze zoeken eerder hulp bij een ‘herstel welzijn'. Het lijkt erop dat veel oncologische deelnemers sportarts (verbonden aan hun ziekenhuis), sportschool of ze gaan zich in fase 3 en 4 bevinden. Het evenement draagt hieraan bij. De onbegeleid aan de slag. Dit zou verklaard kunnen worden doordat deelnemers krijgen weer vertrouwen in hun eigen lijf en voelen dat de deelnemers niet weten wat een fysiotherapeut mensen kan ze weer de oude worden. Veel deelnemers hebben door de ziekte bieden tijdens en na de behandeling van kanker. Hier ligt een kans het gevoel van controle verloren. Zij gebruiken het evenement om voor oncologiefysiotherapeuten. Met hun expertise op het gebied weer vat te krijgen op hun leven. Bij een aantal deelnemers ligt de van fysiologie, (medische) trainingsleer en coachingtechnieken bij nadruk op het behoud van een gezonde leefstijl en het algehele oncologische patiënten zouden zij deze taak prima kunnen In de fysiotherapie is er een groeiende belangstelling voor oncolo- gische revalidatie. Sinds oktober 2011 is de richtlijn ‘Oncologische Uit dit onderzoek blijkt dat veel deelnemers actieve
revalidatie' beschikbaar, die door de Vereniging van Integrale Kankercentra is ontwikkeld als professionele standaard voor de revalidatie in alle ziektefasen bij kanker13. Ook kunnen fysiothera- peuten sinds 2010 een Master volgen in de oncologie. Het is dus te Uit dit onderzoek blijkt dat veel deelnemers actieve copingstijlen verwachten dat er meer gespecialiseerde oncologie- of sportfysio- gebruiken, ze gaan de strijd aan, blijven positief en zoeken afleiding.
therapeuten komen die deze speciale groep zouden kunnen Het concept van een evenement als Alpe d'HuZes biedt dus gelegenheid om verschillende vormen van coping aan te spreken bij Zoals blijkt uit dit onderzoek, moeten fysiotherapeuten naast de het omgaan met en verwerken van hun ziekte. Naar een indeling fysieke factoren ook oog hebben voor de psychologische van de Utrechtste copinglist (20) zijn de meest aangewende copings- begeleiding van deelnemers tijdens de voorbereiding op het tijlen tijdens het evenement; actief aanpakken, palliatieve reactie, sociale steun zoeken, expressie van emoties en geruststellende en In een proefschrift van de Backer10 wordt het belang van inbedding troostende gedachten hanteren. van kracht- en intervaltrainingsprogramma's in de standaardzorg Nr 3 l september l 2013 voor kankerpatiënten beschreven. Dit onderzoek wijst erop dat Kortom: Alpe d'HuZes is méér dan een sportevenement, zeker voor deelname aan Alpe d'HuZes ervoor kan zorgen dat oncologische de oncologische deelnemers. De berg brengt krachten en emoties patiënten een doel hebben om naar toe te streven. In dit onderzoek bij deze deelnemers naar boven, waardoor ze tot grote prestaties liep de oncologische revalidatie bij een aantal deelnemers parallel met de training voor het evenement. Om te kunnen vaststellen welke rol/bijdrage een dergelijk evenement levert bij het volgen van een revalidatietraject, zal nader onderzoek noodzakelijk zijn.
Graag willen de auteurs de deelnemers van deze studie bedanken die zich in grote getalen hebben opgegeven en allemaal bereid Het verdient dan ook aanbeveling om verder onderzoek te doen waren geheel openhartig hun ervaringen met ons te delen.
Daarnaast willen wij Dhr. R. op het Veld en Mevr. H. Ridderhof van l de inbedding van de voorbereiding op een evenement binnen de het medisch team Alpe d'HuZes hartelijk bedanken voor hun steun oncologische revalidatie l de rol van deelname aan een intensief sportevenement op het verwerkingsproces van de ziekte Voor de literatuurlijst zie: www.nvfl.nl Via deze rubriek kan men kennis maken met nieuwe en/of
vernieuwde producten, die in Nederland verkrijgbaar zijn.

Handschoen- en sokelektrodes voor TENS-behandeling bij pijn door polyneuropathie Sommige soorten chemotherapie kunnen neuropathie of zenuwpijn veroorzaken. Vooral in de handen en de voeten, want de zenuwuit- einden raken eerst beschadigd.
Meestal gaat die pijn over na het stoppen van de kuur. Jammer genoeg niet altijd. Neuropathie lijkt bovendien moeilijk te behandelen. Doorgaans is een multidisciplinaire aanpak aangewezen. Zonder garantie op succes.
Schwa-Medico heeft handschoen- en sokelektroden ontwikkeld voor thuisbehandeling met TENS. TENS (Transcutane Elektro Neuro Stimulatie) is een niet medicamenteuze behandeltherapie tegen wordt op de kuit c.q. onderam geplakt. Deze elektroden fungeren chronische pijn.
slechts als indiffenrente elektrode om de stroomkring te sluiten.
De handschoen- of sokelektroden geven electrische stimulatie van Bij neuropathische pijn zijn maar een paar kleine onderzoeken de gehele hand of voet en enkel. De bedoeling hierachter is alle gedaan naar TENS. Deze onderzoeken zijn echter wel hoopvol.
zenuwuiteinden te prikkelen. Een grote zelfklevende elektrode De pijndemping vindt plaats op meerdere fronten: Gate control en Endorfine release. Daarnaast geeft het ook een verbetering van de doorbloeding door vaatrelaxatie t.g.v. -sympatische reactie of een toename vaatdilaterende bestanddelen.
TENS is een thuistherapie en wordt uit het basispakket vergoed, maar moet eerst met succes zijn geprobeerd. Een goede instructie en begeleiding is hierbij onontbeerlijk. Evaluatie vindt doorgaans plaats na 1 à 2 weken.
Bij gebleken succes (minder pijn en/of betere functionaliteit) vraagt de behandelaar TENS aan voor betreffende patiënt bij de leverancier. Deze zorgt voor verdere administratieve afhandeling bij de zorgverzekeraar. Let op: niet alle zorgverzekeraars vergoeden de handschoen- en sokelektroden. In zo'n geval wordt de gebruiker geacht deze zelf te betalen. De kosten bedragen rond ¤ 20 per paar.
l Danielle Bontekoe
Fysiotherapie bij gemetastaseerdmammacarcinoom Behandelgrootheden voor het verbeteren van de fysieke conditie
bij patiënte met uitgebreid gemetastaseerd mammacarcinoom
In de palliatieve fase bij vergevorderde kanker met zeer lage belastbaarheid in de thuissituatie.
kunnen patiënten in een vicieuze cirkel Hermien Wierdsma beschrijft in dit case report het
terechtkomen van vermoeidheid, verlies van nut van begeleiding van een patiënte tot het laatste moment.
spierkracht en spiermassa en vermindering van fysieke functies.
De vraag is welke behandelgrootheden er zijn In de palliatieve fase bij vergevorderde in de palliatieve fase zijn de laatste jaren om de fysieke conditie te verbeteren bij een kanker kunnen patiënten in een vicieuze onderzocht maar bij de meeste van deze zeer laag belastbare patiënt in de thuissituatie.
cirkel terecht komen van vermoeidheid, onderzoeken wordt uitgegaan van patiënten In dit case report wordt de behandeling verlies van spierkracht en spiermassa en die mobiel zijn en nog naar een trainingsfa- beschreven van een 52-jarige patiënte met vermindering van fysieke functies. Dit heeft ciliteit kunnen komen. Er is geen enkel uitgebreid gemetastaseerd mammacarcinoom gevolgen voor participatie in het onderzoek gevonden over training bij met uitzaaiingen in de cervicale wervelkolom, gezinsleven en de kwaliteit van leven.7,8,14, patiënten die zo ernstig verzwakt zijn dat sternum, rechterheup, linkerschouder, In deze fase kunnen complicaties voor ADL (Activiteiten Dagelijks Leven) al proble- schedeldak, lever en longen, die 22 uur per dag komen die een versterkend effect hebben matisch is (Karnofski Performance Scale op bed lag en graag sterker wilde worden om op de toenemende immobiliteit van de score <60). Hierbij is de doelstelling meer te kunnen participeren in het gezin en patiënt. Deze complicaties kunnen een participatie in werk en hobby's niet meer aan om de volgende chemokuur te kunnen gevolg zijn van behandelingen en de de orde, maar kan er nog wel een duidelijke doorstaan. Bovendien wilde zij graag kleine gevorderde ziektestatus (kans op uitval van hulpvraag zijn naar het verbeteren van ADL stukjes in de auto mee kunnen rijden om haar functies, -angst voor- fracturen door en participatie in gezin en huishouden. Het is belevingswereld te vergroten.
metastasen, langdurende en kortdurende een uitdaging voor de fysiotherapeut om te De behandeling heeft bestaan uit een oefen bijwerkingen van chemokuren of improviseren met wat de situatie rondom de interventie die bestond uit het versterken van bestraling, anorexie-cachexie syndroom).
patiënt te bieden heeft en daarin veel onderste extremiteiten, verbeteren van de Door middel van fysiotherapeutische inventiviteit en flexibiliteit te tonen.
algehele conditie, verbetering van het ademha- interventies kan geprobeerd worden deze De aanleiding voor dit case report is een lingspatroon bij inspanning, advies met vicieuze cirkel te doorbreken. Training en patiënte met uitgebreid gemetastaseerd betrekking tot transfers, hulpmiddelen en begeleiding vinden in dit geval plaats in de mammacarcinoom die na een uitgebreid aanpassingen in huis, pijnbestrijding en thuissituatie en moeten aangepast worden behandeltraject in de palliatieve fase algehele coaching op basis van het moment en aan de hulpvraag, gekoppeld aan de verkeerde met een korte prognose van een de hulpvraag van de patiënt.
mogelijkheden van de patiënt.8 Deze paar maanden. Na een recente longont- kunnen per week en per dag verschillen, steking lag zij 22 uur per dag op bed en was Via behandeldoelen en het behandelplan wordt soms zelfs per uur. Hoewel training in de zeer verzwakt. Met het uitzicht op een beschreven hoe de participatie in het gezin thuissituatie bij zeer laag belastbare volgende vijfde-lijns chemokuur en twee uitgebreid kon worden, mevrouw kleine stukjes patiënten een uitdaging kan zijn, zijn er kinderen in de leeftijd van vijftien en in de auto kon meerijden en de algehele fysieke behandelbare grootheden om toch de zeventien jaar was de hulpvraag met conditie op goede dagen steeds meer fysieke conditie te kunnen verbeteren. Dit betrekking tot fysiotherapie: sterker willen vooruitging totdat de ziekteprogressie de kan liggen in een adequate verdeling van worden, zodat de participatie in het gezin overhand nam. Het nut van begeleiding door de energie, optimaliseren van de ademhaling, uitgebreid kon worden naar een paar uur fysiotherapeut tot het laatste moment wordt in trainen van transfers, verbeteren van per dag. Mevrouw zou graag willen dat het dit case report duidelijk beschreven.
spierkracht en het stimuleren tot bewegen maken van een kort ritje met de auto voor binnen de mogelijkheden van de patiënt.10 het vergroten van haar belevingswereld Keywords: symptoomgerichte fase, fysieke Hierbij moet in acht genomen worden dat mogelijk werd. Bovendien wilde mevrouw functies, training, thuissituatie, zwakte de conditie van de dag de mate van training sterker worden om de nieuwe chemokuur van die dag bepaalt en dat in deze fase de te kunnen doorstaan. doelen haalbaar moeten zijn. In sommige De onderzoeksvraag is: welke behandel- l Hermien Wierdsma
situaties kan het bestrijden van pijn en grootheden zijn er om de fysieke conditie Algemeen fysiotherapeut, D.A.M. (driedi- benauwdheid ook deel uitmaken van het bij een zeer laag belastbare patiënt met mensionale artrokinematische mobilisa- scala van interventies.10 ernstig gemetastaseerd mammacarcinoom ties), Master oncologie fysiotherapeut i.o., Over training bij kankerpatiënten is veel en een zeer lage belastbaarheid te Maatschap Fysiotherapeuten Franeker.
gepubliceerd. De mogelijkheden van training verbeteren? In het case report wordt Nr 3 l september l 2013 Tabel 1 – chemokuren18 Chemo en hormoon therapie
Mogelijk relevante bijwerkingen in relatie
tot klachten en verstreken termijn

Cyclofosfamide (CTX, Myocardbeschadiging bij hoge dosis.
cycloblastine, endoxan) Methotrexaat (Emthexaat, Pericarditis, pericardiale effusie, pericardiale tamponade ((zelden) Fluorouracil (5-FU, Efudix, Ischemie, ECG afwijkingen (zeer vaak), hartfalen, myocarditis, Efudrex, Fluracedyl, Fluracilum) cardiogene shock, myocard ischemie (soms). Hypercalcemie (bij botmetastasen) (soms) Vermoeidheid, malaise (zeer vaak) 2007 Protocollaire beëindiging
adjuvante hormonale therapie Fluorouracil (5-FU, Efudix, Efudrex, Ischemie, ECG afwijkingen (zeer vaak), hartfalen, myocarditis, Tweedelijns palliatief Fluracedyl, Fluracilum) cardiogene shock, myocard ischemie (soms).
Cardiotoxiciteit (hartfalen en/of congestieve cardiomyopathie.
Cyclofosfamide (CTX, Myocardbeschadiging bij hoge dosis.
cycloblastine, endoxan) Vermoeidheid, malaise (zeer vaak) Osteoporose (soms leidend tot fractuur) (vaak). Myoard infarct (soms) Infecties (inclusief pneumonie), perifere neuropathie waaronder Tweedelijns palliatief zwakte, dyspneu, anorexia, vochtretentie, spierpijn (zeer vaak) gewrichtspijn (vaak). Hartfalen (soms) Hypercalcemie (bij botmetastasen) (soms) Capecitabine (afgebroken Anorexie (zeer vaak) lage luchtweginfecties, gewichtsafname, wegens coronair spasme) lethargie, dyspneu, pijn in de ledematen, rugpijn, artralgie, malaise, pijn op de borst (vaak) UFT (afgebroken wegens Anorexie (zeer vaak) myalgie, artralgie, rugpijn. Gewichtsafname (vaak) Pijn op de borst (soms) Infecties (inclusief pneumonie), perifere neuropathie waaronder zwakte, dyspneu, anorexia, vochtretentie, spierpijn (zeer vaak) gewrichtspijn (vaak). Hartfalen (soms) Verlies van eetlust, moeheid, slaperigheid, interstitiële alveolitis of Vierdelijns palliatief pneumonitis (zeer vaak). Pericarditis, pericardiale effusie, pericardiale tamponade (zelden) Misselijkheid en braken. Anorexie, Pneumonitis en interstitiële Vierdelijns palliatief pneumonie, kan uitbreiden tot chronische interstitiële longfibrose.
Myocardbeschadiging bij hoge dosis.
Anemie, neurologische aandoeningen, verlies van diepe peesreflexen.
Misselijkheid, braken, diarree, obstipatie, anorexia. Vermoeidheid, Vijfdelijns palliatief koorts, asthenie (zeer vaak) infecties, dyspneu, bronchospasme, parest- hesieën, myalgie, artralgie (vaak). Sepsis (soms) ischemische hartziekte (tijdelijke ECG veranderingen, angina pectoris, mycardinfarct), collaps, interstitiële longziekte. Zwakte van de benen (zelden) tachycardie, palpitaties, hartritmestoornissen (zelden) beschreven hoe, met aan de status en de levermetastasen, botmetastasen en situatie aangepaste training, in de thuissi- longmetastasen ( januari 2012) met 52- jarige vrouw, in 2000 gediagnosticeerd tuatie is geprobeerd haar fysieke conditie mogelijk beginnende lymfangitis carcino- met pT2N1b1M0 mamma carcinoom links.
zodanig te verbeteren dat de hulpvraag Mammasparende operatie, gevolgd door beantwoord kon worden.
radiatie, chemokuur en hormonale internist-oncoloog dr. P, huisarts dr. H.
therapie. ‘Genezen' verklaard in 2007. In Primaire behandelingen: mammasparende 2008 uitzaaiingen in lever, botten (cervicale Patiëntgegevens: E. T-D., vrouw operatie 2000, radiatie, chemotherapie, wervelkolom, sternum, rechterheup, linker- Geb. datum: 17-09-1959 (52) bifosfonaten (zie tabel 1).
schouder, schedeldak) en minimale Medische diagnose: zeer uitgebreid Start fysiotherapeutische begeleiding in de longmetastasen. Acht chemokuren (FEC) en gemetastaseerd mammacarcinoom met thuissituatie: 28-2-2012 APD toediening (aminohydroxy propylideen Nr 3 l september l 2013 difosforzuur - bifosfonaten), weer gevolgd het gezin, een stukje kunnen meerijden in V: spierafbraak en conditieverlies door door hormonale therapie. In 2011 twee de auto en een betere conditie om de chemokuren gehad die gestopt moesten volgende chemokuur zo goed mogelijk te worden wegens hartklachten (Capecitabine kunnen doorstaan.
Meetinstrumenten ter bepaling baseline en en UFT). September 2011 nogmaals chemokuren (MTX en Endoxan). In januari Huidige medicatie: Durogesic, Oramorph l Barthel Index20 Vaststellen baseline ADL 2012 heeft mevrouw longontsteking gehad indien nodig, Prednison 20mg 1dd 1, en evaluatie.
waarna ze zes weken thuis in bed gelegen.
Metoclopramide indien nodig, Lexapro 10 l KPS – Karnofsky Performance Status In februari 2012 is zij één week in het mg dd 1, Movicolon Scale.11 Vaststellen baseline gezondheids- ziekenhuis geweest voor diagnostiek status en evaluatie.
vanwege pijnklachten en dyspnoe. Op de l MVI-20 – Multidimensionele Vermoeid- CT/MRI scan was geen uitbreiding te zien in Algehele ernstige verzwakking (max ½ uur heid Index.20 Vaststelling van mentale longen of hersenen. De pijn kwam voort uit achter elkaar zitten) vermoeidheid. Voor mogelijk onderschei- de botten. Mevrouw is daarna eenmalig Benauwdheid bij inspanning (maximaal den mentale vermoeidheid van fysieke bestraald op pijnpunten (sternum, twintig meter lopen in huis) vermoeidheid voor eventueel doorverwij- wervelkolom, linkerschouder, rechterheup).
Pijn is wisselend van niks naar ernstig maar zen naar andere hulpverleners.
Mevrouw gaf aan erg verzwakt te zijn en is goed op te vangen door extra medicatie l PSK – Patiënt Specifieke Klachten20 Vast- lag het grootste gedeelte van de dag in bed of andere lighouding. Ergste pijnpunten stellen baseline en evaluatie van veran- (22 uur). Zij probeerde zittend in bed te zijn bestraald tijdens laatste ziekenhuis- deringen op activiteiten niveau.
eten. Voor douchen had zij hulp maar l Borg schaal.20 Ter controle van de ervaren toiletgang en wassen/tandenpoetsen kon Functie linkerschouder beperkt (fluctueert) zwaarte van de oefensessie.
zij zelf. Mevrouw had moeite met de na operatie en bestraling in 2000.
l 30 sec chair sit-to-stand test (30sec CST)3 stoelgang. Bij kleine stukjes lopen (van Problemen met in de auto zitten (mede – (na 2 maanden) Voor het meten van de slaapkamer naar huiskamer) was mevrouw door vergrootte lever-pijn in de zij) kracht van de onderste extremiteiten.
snel benauwd en kon dan niet verder. Pijn l Hartslag en saturatiemeter ter controle was wisselend van bijna niet tot vrij heftig van hartslag en saturatie tijdens de oe- maar mevrouw ving dit op door middel van Mevrouw praat nuchter en zakelijk over fensessies (visuele feedback) extra medicatie en veranderen van haar ziekte. Zij geeft aan dat ze wel emoties l Tijd uit bed (TUB) ter evaluatie van fysiek houding. De functie van de linkerschouder toont in de veilige nabijheid van vrienden functioneren gericht op het uit bed zijn was beperkt gebleven na operatie in 2000 en familie. Zij zal mogelijk in eerste en participeren in het gezin.
en was nog meer beperkt geraakt door de instantie tegenover de therapeut de metastase. De mate van beperking was niet zakelijke nuchterheid blijven tonen en geen altijd dezelfde. Haar echtgenoot had zwakheid willen laten zien. Dit verhoogt de In eerste instantie was het onderzoek uitgezaaide prostaatkanker en onderging kans op overschrijden van de grenzen van vooral gebaseerd op observatie. Fysieke hiervoor chemokuren. Er was een dochter testen leken door de slechte conditie niet van vijftien en een zoon van zeventien jaar.
Mevrouw is zeer gemotiveerd om te Mevrouw gaf aan erg te genieten van de oefenen zodat ze sterker kan worden. Het Mevrouw was erg mager en had een dingen die wel kunnen en paste zich aan de risico bestaat dat ze in haar enthousiasme bloederige plek aan de rechterkant van het omstandigheden aan. Zij werd geholpen gaat overbelasten.
hoofd, achter het oor. Dit was ten gevolgen door vriendinnen en familie en gaf aan zo Mevrouw signaleert wel achteruitgang of van een huidmetastase. Veel blauwe lang mogelijk zonder thuiszorg te willen toename van beperkingen, maar wil dit plekken, door bloedprikken (volgens functioneren. Autonomie was erg liever niet uitspreken of hiermee mevrouw moeilijk te prikken vanwege alle belangrijk voor haar. Mevrouw was vooral geconfronteerd worden door meting of gefocust op de mogelijkheden en minder onderzoek (bijvoorbeeld wegen bij Op de Karnofsky Performance Status Scale op de beperkingen. ‘Zolang er hoop is, is er gewichtsafname). Het objectiveren van scoorde mevrouw 50 (heeft veel hulp en hoop. En als dat niet meer zo is gaan we beperkingen is daarom lastig maar de medische zorg nodig). De Barthel Index was daar mee om'. Ze was haar gevoel voor wensen van de patiënt moeten wel 17 uit een maximum van 20. PSK voor zitten humor niet verloren. Zij was kort en zakelijk (langer dan een half uur) was 85, meerijden over haar ziekte maar gaf aan haar emoties in de auto 95 en lopen in huis 90. Omdat de wel te delen met vriendinnen en familie.
Initiële hypotheses naar aanleiding van VAS vermoeidheid hoger scoorde dan 40 Mevrouw was goed op de hoogte van de (namelijk 65) is in een later stadium de prognose en het mogelijke verloop van de MVI-20 afgenomen. Hieruit bleek dat de ziekte (eventuele dwarslaesie door I: algeheel conditieverlies door recente score op mentale vermoeidheid het laagst metastasen in wervelkolom, leverfalen) en was en op de andere domeinen maximaal.
het naderende einde. Zij had gekozen voor II: algeheel conditieverlies als bijwerking VASpijn is nagevraagd voor het bepalen van een laatste (vijfde-lijns) chemokuur terwijl de pijnstatus (varieert tussen twee en ze wist dat dit een maximale respons van III: conditie vermindering en vermoeidheid zeven), maar mevrouw kon de pijn goed 20% had. Zij deed dit met name omdat de als bijwerking medicatie zijnde niet controleren en pijnbestrijding was geen kinderen het graag wilden. De hulpvraag deel van de hulpvraag. Linkerschouder was was heel specifiek: sterker willen worden IV: algeheel conditieverlies door progressie beperkt in anteflexie tot 110', maar zodat mevrouw meer kon participeren in mevrouw gaf hierbij aan dat de schouder Nr 3 l september l 2013 Tabel 2 – meetinstrumenten en verantwoording Ter vaststelling baseline en evaluatie ADL. Met de Barthel Index kan de mate van (lichamelijke of verbale) hulp die een persoon nodig heeft om activiteiten van algemeen dagelijkse leven (ADL) uit te voeren worden vastgesteld, ongeacht de onderliggende pathologie.
Het instrument wordt het meest gebruikt en beschreven bij patiënten die een beroerte hebben gehad en is niet specifiek gevalideerd bij oncologie patiënten. Dit instrument is voor deze casus gekozen om achteruitgang in ADL te kunnen registreren die mogelijk gaat optreden als de situatie verslechtert. Met name goed in de terminale fase omdat het beoordeeld kan worden door observatie, waarbij de patiënt niet belast hoeft te worden met testen of vragenlijsten. Nadeel is een groot plafondeffect, waardoor snel de maximum score wordt bereikt.
Karnofski Performance
Ter vaststelling baseline en evaluatie ADL.
Status Scale
De Karnofsky Performance Status Scale is een 11-punts schaal die met scores die variëren van 100 (normaal functioneren) tot 0 (dood). De KPS is getest en wordt veel gebruikt in de eind- palliatieve fase bij kankerpatiënten voor het evalueren van fysiek functioneren. Gebruikt bij het casereport omdat het een observatieschaal is zodat mevrouw niet belast hoeft te worden met testen als dat niet meer kan. Er is geregistreerd hoe lang mevrouw per dag uit bed kon zijn en hiermee kon participeren in het gezin en (tijd uit bed)
bezoek. De participatie in het gezin (vooral het fysiek aanwezig zijn) was de belangrijkste hulpvraag. Hier sluit de meting TUB naadloos bij aan.
De PSK wordt gescoord middels een VAS of een NRS. Hierbij geeft de patiënt twee of drie activiteiten aan die moeilijk zijn en in welke mate, waarbij een hogere score een grotere moeilijkheid betekent. De PSK is niet specifiek gevalideerd voor kankerpatiënten.
De MVI is een zelfrapportage instrument en bestaat uit 20 stellingen die te maken hebben met 5 dimensies van vermoeidheid, namelijk algemene vermoeidheid, lichamelijke vermoeidheid, reductie in activiteit, reductie in motivatie en cognitieve vermoeidheid. De MVI is gevalideerd voor kanker patiënten.
De MVI-20 is gekozen omdat de VAS vermoeidheid hoger scoorde dan 4. Volgens de richtlijn oncologische revalidatie is hiermee het afnemen van de MVI-20 geïndiceerd. Is in deze casus met name gebruikt om te kijken of mentale vermoeidheid een groot issue is en daarmee verwijzing naar andere hulpverlening indiceert.
30 sec chair sit-to-stand test
Bij de 30sec CST wordt gemeten hoe vaak een persoon van een stoel op kan staan in een tijdsbestek van 30 seconden. Het test de kracht van de onderste extremiteiten, die nodig is bij belangrijke activiteiten van het dagelijkse leven zoals het opstaan van een stoel (of wc) en het lopen. Deze test is niet specifiek gevalideerd bij kankerpatiënten. Borg schaal
De Borg schaal is een 15-punts schaal (van 6-20) om de subjectieve ervaring van de mate van belasting vast te Hartslag en saturatiemeter
Mevrouw heeft veel chemokuren ondergaan die onder anderen als bijwerking cardiotoxiciteit hadden. De hartslagmeterfeedback is gebruikt om de belasting op het hart te kunnen controleren tijdens het oefenen.
Door de feedback van de saturatiewaarden kan zichtbaar gemaakt worden of mevrouw goed doorademt. Het zichtbaar maken van het effect een goede ademhalingen op de saturatie kan zorgen voor een betere bewustwording waardoor mevrouw eerder een verkeerde ademhaling kan corrigeren, hierdoor minder snel buiten adem raakt en hierdoor de loopafstand kan vergroten.
meer of minder beperkt kon zijn, al naar migheid, algehele malaise en een snelle bijwerkingen kunnen hebben. Recent, in gelang ze meer of minder pijn had. oppervlakkige ademhaling en kan fataal 2011, heeft zij Taxotere gehad, dat als Transfer vanuit lig naar zit op de rand van zijn bij ouderen, zieken en mensen met bijwerkingen onder anderen perifere het bed: goed. Transfer vanuit zit tot stand: een verzwakt immuunsysteem. De neuropathie (zwakte), dyspneu, infecties, met steun van twee handen. Maximale longontsteking is recent en met de anorexia, spierpijn, gewrichtspijn en loopafstand: 60 meter, hierna benauwd.
medische achtergrond en chemoge- hartfalen heeft. In september 2011 kreeg Mevrouw heeft een hoge ademhaling, schiedenis valt mevrouw in de zij Methotrexaat wat als bijwerkingen ademt niet goed door.
kwalificatie ‘ziek en verzwakt immuun- kan hebben: verlies van eetlust, moeheid, Mevrouw was per dag twee uren uit bed systeem'. Het is aannemelijk dat de slaperigheid, interstitiële pneumonitis, om te participeren in het gezinsleven gevolgen hiervan ernstiger zijn en langer pericarditis, pericardiale effusie en (samen eten, tv kijken).
duren dan bij een gezond persoon.
tamponade. Samen met de Methotrexaat Hypothese I aanhouden op basis van kreeg zij Endoxan (Cyclofosfamide), dat Bijstellen hypothese(s): kan zorgen voor anorexie, pneumonitis en I. Algeheel conditieverlies door recente II. Algeheel conditieverlies ten gevolge van interstitiële pneumonie en myocardbe- schadiging bij hoge dosis.18 Mevrouw heeft in januari 2012 een Mevrouw heeft gedurende het gehele Hypothese II aanhouden op basis van longontsteking gehad waarna ze zes behandeltraject diverse chemokuren bekende cardiotoxiciteit van chemokuren in weken op bed heeft gelegen.
gehad die naast de kortdurende bijwer- het verleden en korte termijn effecten van Longontsteking kan zorgen voor kortade- kingen ook langdurige cardiotoxische Nr 3 l september l 2013 Therapeutische kousen STEVIG EN TOCHCOMFORTABEL KNELLENDE STUGGE KOUS? DAT HOEF T ECHT NIET MEER! OFA BIEDT Z ACHTE ARMKOUSEN MET EEN ANATOMISCH GEBREIDE ELLEBOOG EN EEN VL AKKE NA AD A AN BINNEN- OF BUITENZIJDE VAN DE ARM. DUS OPTIMALE PASVORM, DE ideale rol voor lymf taping OOK BIJ MOEILIJKE ANATOMISCHE VERHOUDINGEN.
Uniek is het gebruik van natuurlijke materialen Ofa kiest als enige producent voor katoen vanwege het draagcomfort en de uitstekende temperatuur-eigenschappen. Bij de juiste behandeling kan voortijdige slijtage zeer goed worden tegengegaan.
Ofa levert confectie en maatwerkOptimaal passend bij en verlichtend voor uw patiënten.
Een compleet assortiment Voor het behandelen van lymfoedeem wil je het beste Ofa levert therapeutische kousen in materiaal. CureTape verbetert het verstoorde evenwicht drukklassen 1 t/m 4. Van elegante rondbrei kousen tussen de productie en de afvoer van de lymfe. Onze tot vlakbrei kousen met 40% katoen in arm- en beenkousen.
TÜV-gecertifi ceerde, latexvrije tape werkt 24 uur per dag. Dit leidt tot een betere doorbloeding en daarmee tot een betere afvoer van afvalstoffen. Daarom is er voor fysiotherapeuten en hun patiënten MEER WETEN OVER ONS COMPLETE PROGRAMMA MEDISCH maar één keus: CureTape. THERAPEU TISCHE KOUSEN, STEUNKOUSEN OF ARCUS BANDAGES? BEL 0485-385123 OF MAIL INFO@OFA-NEDERLAND.NL w w w.ofa-nederland.nl Nr 3 l september l 2013 Tabel 3: Meetinstrumenten, baseline metingen en normwaarden Maximale score: 20 100 normale activiteit TUB (tijd uit bed) Zitten>1/2 uur: 85 Lopen in huis: 90 Dit is normaal waarde voor 90-94 jarigen.
sit-to-stand test (kracht onderste extremiteit) III. Conditie vermindering en vermoeidheid Oncology een mediane overlevingstijd vergevorderd ziektestadium en is sterk als bijwerking van medicatie zijnde niet genoemd van 18-34 maanden na vermagerd. Officieel zou cachexie door ontdekking van levermetastasen.2 In de middel van bloedonderzoek aangetoond Mevrouw krijgt Durogesic (morfine- landelijke richtlijn mammacarcinoom kunnen worden door de veranderde pleister), prednison, Lexapro, Movicolon.
wordt een mediane overlevingstijd na katabolische processen, maar gegevens Oramorph en Metoclopramide zo nodig.
vaststelling van op afstand gemetas- over deze bloedwaarden waren niet Niet alle bijwerkingen van onderstaande taseerd mammacarcinoom genoemd beschikbaar. Mevrouw is veel afgevallen middelen zijn meegenomen, alleen die van 2 jaar.9 In 2008 zijn botmetastasen en de oncoloog heeft uitgelegd dat dit belangrijk worden geacht voor de en minimale longmetastasen ontdekt en mede komt door de kanker.
lichamelijke conditie en fysiek functio- in 2009 met zekerheid ook leverme- Hypothese V aanhouden op basis van ziekte- tastasen. Vier jaar na diagnose kan men progressie en kennis van het bestaan van Bijwerkingen van Prednison kunnen zijn: dan beschouwen als progressie ziekte.
cachexie bij voortschrijdende processen bij spierzwakte, steroïd myopathie, spiera- Dit komt ook overeen met de prognose kanker en informatie oncoloog. trofie, osteoporose met kans op van enkele maanden die mevrouw van compressie fractuur, opgezette buik, de internist-oncoloog heeft gekregen.
Fysiotherapeutische diagnose: 52-jarige misselijkheid en malaise.18 Hypothese IV aannemen op basis van vrouw met actieve probleemgerichte Bijwerking van Durogesic kan zijn: gegevens over mediane overlevingstijd en coping, met ernstig conditieverlies en anorexie, vermoeidheid, malaise, informatie van internistoncoloog. totale zwakte na longontsteking en traagheid, spierzwakte V. Spierafbraak en conditieverlies door langdurige bedrust bij uitgebreid gemetas- Bijwerking van Lexapro kan zijn: taseerd mammacarcinoom (longen, lever, tachycardie (soms).18 Cachexie wordt gedefinieerd als een botten), cachexie en onder invloed van Bijwerking van Movicolon: met name op sterk verslechterde lichamelijke langdurige en kortdurende bijwerkingen colon functioneren.18 gesteldheid die zich kenmerkt door van chemokuren tussen 2000-2007 en Bijwerking van Oramorph: obstipatie, extreme vermagering en spieratrofie.11 2008-2012 en ondersteunende medicatie.
misselijkheid en braken, anorexie, Een van de mechanismen die kanker De hulpvraag is: sterker willen worden voor sufheid (soms).18 gerelateerde vermoeidheid kunnen uitbreiding van de participatie in het gezin Bijwerking van Metocloperamide: veroorzaken is de progressieve en ondergaan van vijfde-lijns chemokuur spierafbraak door katabolische en het maken van korte autoritjes voor het Hypothese III aanhouden met name op basis processen. Dit wordt vaak geassocieerd vergroten van de belevingswereld en van bijwerking Prednison, Durogesic en met asthenie (krachteloosheid).1 Het bezoeken aan het ziekenhuis.
anorexie-cachexie syndroom komt voor IV. Algeheel conditieverlies door progressie in 30-80% van de kankerpatiënten.4 Dit syndroom wordt gedefinieerd als een Er is sprake van zeer uitgebreid gemetas- multifactorieel syndroom als gevolg van l vier tot vijf uur per dag uit bed kunnen taseerd mammacarcinoom met leverme- onderliggende ziekte dat wordt zijn en participeren in het gezinsleven tastasen, botmetastasen en longme- gekenmerkt door voortschrijdend verlies (eten, televisie kijken, bezoek ontvangen).
tastasen. Bovendien mogelijk van skeletspiermassa (met of zonder Tijdspad: 4 maanden beginnende lymfangitis carcinomatosa verlies van vet massa) welke niet volledig (micro vasculaire metastasering van de kan worden behandeld door conven- l 100 meter kunnen lopen zodat mevrouw tionele voedingsinterventie en leidt tot om het huis heen kan lopen en in het zie- Hoewel prognoses altijd lastig zijn te progressieve functionele beperkingen.11 kenhuis lopend naar de afdeling kan.
maken wordt in een artikel in The Lancet Mevrouw bevindt zich in een Tijdspad: 4 maanden Nr 3 l september l 2013 Tabel 4: behandelpan Week 9-11
Week 12-14
Week 15-16
1. Implementeren en oefenen Loopafstand 3x 40m uitbreiden. Traject of mogelijk stukje Oefeningen H.O.S* transfer zit/staan.
kleine stukjes. Nu 40m per keer, 2x, buiten lopen.
Quadriceps in zit, strekken knieën, uitbreiden tot 3x aan eerst 5x per been.
tussendoor zitten einde week 11.
oefeningen gelijk Fietsen met pedaaltjes voor de (totaal 100m, met Squats: 5 x week 12, 6x stoel, 5 minuten, 2x per dag, geen uitbreiden tot eind oefeningen uitbreiden week 13, 7x week 14.
week 5, 5x 20m.
naar 2x per dag 15x Oefeningen voor in bed: isometrisch week 8 6 x 20m.
aanspannen van hamstrings, gluteaalmuskulatuur en rugspieren. oefeningen tot minuten per keer, 2x 2. Voorlichting over invloed op circulatie, spierkracht en 2x per dag 10x per Aan het einde van vermoeidheid bij bedrust in Fietsen 6 minuten tegenstelling tot bewegen.
squats en bicepscurl 3. Advies met betrekking tot minuten per keer, met gewichtje (450gr) bewegen: Mevrouw loopt 2x per – 80% van maximaal dag als ze uit bed is, één extra aantal herhalingen, ter plekke testen.
Advies met betrekking tot lighouding en transfers.
worden. Deze chemokuur (Vinorelbine) progressie van de ziekte het oefenschema l Half uur in auto kunnen zitten voor ritten heeft een aantal bijwerkingen die mogelijk niet altijd aangehouden zou kunnen naar het ziekenhuis en uitstapjes voor op zouden kunnen treden waardoor worden en er is afgesproken per dag te het vergroten van de belevingswereld. therapie misschien niet altijd mogelijk zou bekijken wat mevrouw aan kan. Er moest Tijdspad: 1 maand zijn (zie tabel 1). Dit zal vertragend kunnen rekening gehouden worden met het feit werken op het te verwachten tijdspad.
dat mevrouw niet zo veel moest oefenen l Verbeteren van de algemene conditie In de literatuur is beschreven dat fysieke dat ze te moe zou zijn om te participeren in zodat mevrouw vier tot vijf uur uit bed training in de palliatieve fase tot verbeteren het gezin. Hierin moest de balans kan zijn en kan participeren in het ge- van functie kan leiden14 en dat weerstands- gaandeweg gezocht worden.
training een groter effect heeft op het Onderdeel van het behandelplan: controle Tijdspad: 4 maanden voorkomen van spierafbraak dan ademhaling tijdens inspanning, duurtraining.1,4 Bovendien kunnen gecontroleerd door observatie en satura- l Versterken algemene conditie en verster- weerstandsoefeningen over een langere tiemeter, advies met betrekking tot ken m. Quadriceps en m. Gluteus maxi- periode spierafbraak en verlies van functie transfers, hulpmiddelen en aanpassingen in mus tot 4 MRC.
tegengaan bij cachexie bij chronische huis, pijnbestrijding en algehele coaching Tijdspad: 4 maanden aandoeningen.15 Op basis van deze op basis van moment en hulpvraag van de evidentie is gekozen voor een oefen l Controle over ademhaling bij inspanning.
interventie, waarbij langzaam opgebouwd Frequentie oefensessies: twee keer per Tijdspad: implementeren 3 weken, werd, eerst in tijd benodigd voor ADL en week onder begeleiding van de fysiothe- controle: continue participatie en daarna verzwaard door de rapeut. Huisoefenschema zelf uitvoeren.
krachtsinspanning groter te maken in Fysiotherapeut checkt tijdens oefensessie l Mevrouw is op de hoogte met goede lig- plaats van de duur te verlengen. of de huisoefeningen gedaan (kunnen) houding ter ontlasting van pijnpunten en De opbouw was als volgt: eerst oefeningen worden en eventueel bijgesteld moeten kan goede transfers maken van linker op op bed en in de stoel, gecombineerd met rechterzijde en van lig naar zit, van zit fietsen met alleen pedaaltjes, lopen in Tussenevaluaties: elke vier weken.
combinatie met transfers zit/stand. Toen er Hartslag en saturatie worden gecontroleerd Tijdspad: 1 week. Bijstellen bij veranderen een basisconditie was werden squats middels de hartslag- en saturatiemeter. De situatie: continue toegevoegd en biceps curls met een zwaarte van de oefensessies wordt gewicht van 450gr. Hier werd gewerkt met gecontroleerd middels de Borg score.
Bovenstaande doelen zijn beschreven ervan 2 series van 80% van het totaal aantal uitgaande dat mevrouw een nieuwe mogelijke herhalingen per arm.
chemokuur ging starten binnen enkele Ten aanzien van PIPs: Alle doelstellingen weken. Deze chemokuur zou wekelijks per Er werd rekening mee gehouden dat door zijn binnen drie maanden behaald.
infuus in het ziekenhuis toegediend de bijwerkingen van de chemo en de Ondanks regelmatige terugslagen vanwege Nr 3 l september l 2013 vermoeidheid en misselijkheid/buikpijn Bijstelling hypotheses: l Hypothese II t/m V (conditieverlies door werd de belastbaarheid op goede dagen l Hypothese I (conditieverlies door doorge- bijwerkingen chemotherapie, medicatie, steeds iets hoger. Mevrouw heeft dagen maakte longontsteking) verwerpen op progressie ziekte en kanker cachexie) gehad waarop ze vier tot zes uur op kon zijn basis van: longontsteking is in week elf aanhouden op basis van de achteruit- en kon participeren in het gezin (mee-eten bijna vier maanden geleden en daarna is gaande leverfunctie en vermoeidheid, aan tafel, in de tuin zitten, bezoek de conditie naar omstandigheden goed toename pijnmedicatie, vermagering en ontvangen, in de huiskamer televisie verbeterd. Hoewel er wel problemen met nog mogelijke bijwerkingen van recente kijken). Het werd gemakkelijker voor haar ademhalen en benauwdheid waren, was de ritten tot 30 minuten in de auto te er geen longontsteking meer geconsta- Ten aanzien van de NPIPs kan gezegd maken, bijvoorbeeld naar het ziekenhuis of teerd en konden deze problemen een ge- worden dat mevrouw zo gemotiveerd was een ritje door de omgeving. Kleine stukjes volg zijn van bijwerkingen van om te oefenen dat ze soms geremd moest in huis lopen werd gemakkelijker, tot op het chemotherapie of ziekteprogressie in ver- worden om niet te overbelasten en ook punt waarop zij zelfs lichte huishoudelijke band met de longmetastasen. energie over te houden voor participatie klusjes deed in de vorm van aanrecht met het gezin. Mevrouw wilde niet teveel schoonmaken, beetje opruimen, was Tabel 5: Evaluatie metingen sorteren. Mevrouw was zich meer bewust van haar ademhaling maar het bleef nodig dit te controleren en te corrigeren. Na week twaalf nam de benauwdheid bij inspanning toe, vermoeidheid werd steeds erger, mevrouw lag tussen 22 en 24 uur per dag op bed en werd steeds magerder. In week veertien werd duidelijk dat de chemokuur Zitten>1/2 uur: 70 Zitten>1/2 uur: 60 Zitten>1/2 uur: 40 geen effect had en dat haar leverfunctie hard achteruit ging. De chemokuur werd in Lopen >20m: 75 Lopen >20m: 35 Lopen >20m: 50 deze week afgebroken. Mevrouw nam vaker Eenmalig afgenomen extra pijnmedicatie tegen de pijn in haar op 18/5 (zie tabel 3) Eenmalig afgenomen op 7/5 (zie tabel 3) Nr 3 l september l 2013 geconfronteerd worden met haar ziekte en dagen en lagere intensiteit op slechte overbelasting bij de zeer laag belastbare daarom moest de therapeut soms goed dagen. Dit met de redenatie dat alle tijd die patiënt. Een knijpkrachtmeter zou doorvragen naar beperkingen, pijn of mevrouw niet in bed lag beter was voor de misschien een betere indicatie kunnen andere moeilijkheden. circulatie, conditie en het voorkomen van geven van de algehele kracht.
Mevrouw bleef gemotiveerd voor doorliggen en pijn. Mevrouw was erg fysiotherapie, omdat de komst van de gemotiveerd en kon goed haar grenzen fysiotherapeut haar toch steeds stimuleerde aangeven. Er was een goede communicatie Er is weinig evidentie met betrekking tot om uit bed te komen en te bewegen. In de over de situatie, mevrouw was zich zeer trainen ter verbetering van de fysieke periode na week elf werd samen met goed bewust van het stadium van de ziekte conditie in de laat palliatieve fase waarbij mevrouw bepaald wat er gedaan kon waarin zij verkeerde, was zich bewust van de patiënt een zeer lage belastbaarheid worden. Dit kon variëren van stukjes lopen, de eventueel op te treden complicaties en heeft. Training en begeleiding vindt in dit paar minuten fietsen, biceps curls tot alleen durfde deze goed te benoemen. Dit maakte geval plaats in de thuissituatie en moeten coaching of advies over hulpmiddelen en communicatie duidelijk en gemakkelijk. Er worden aangepast aan de hulpvraag, aanpassingen in huis. Het oefenschema is waren dingen waarmee mevrouw niet gekoppeld aan de mogelijkheden van de hier geheel losgelaten. Subdoelen ten graag geconfronteerd werd. Die werden wel patiënt. Deze kunnen per week en per dag aanzien van opbouwen van kracht en genoemd, maar mevrouw wilde daar verder verschillen, soms zelfs per uur. Hoewel conditie verbetering leken niet meer niet op ingaan (bijvoorbeeld: mevrouw wist training in de thuissituatie bij zeer laag haalbaar en werden veranderd in: behoud dat ze gewichtsverlies had, maar wilde niet belastbare patiënten een uitdaging is zijn van functies, signaleren van complicaties als weten hoeveel). Er is vaak feedback er behandelbare grootheden om de fysieke een dwarslaesie en waar mogelijk aanpas- geweest ten aanzien van de fysiotherapie.
conditie te verbeteren. Deze kunnen liggen singen op gebied van hulpmiddelen. In week Mevrouw gaf regelmatig aan graag te in een adequate verdeling van energie, vijftien ontstond oedeem in het linkerbeen, willen doorgaan met de fysiotherapie, ook optimaliseren van de ademhaling, trainen gepaard gaande met krachtsverlies. In week als er niet intensief geoefend kon worden.
van transfers, verbeteren van spierkracht en zestien kreeg mevrouw meer last van haar het stimuleren tot bewegen binnen de lage rechterflank/buik en begon het oogwit geel Ze gaf aan dat ze zonder begeleiding
belasting grenzen van de patiënt. Hierbij te kleuren. In week 17 ontstond icterus en is moet in acht genomen worden dat de niet zou oefenen en langer op bed
zij overleden.
conditie van de dag de mate van fysieke training van die dag bepaalt en dat in deze fase de (sub)doelen haalbaar moeten zijn.
De onderzoeksvraag was: welke behandel- Het bezoek van de therapeut was een Een behandelplan kan niet altijd gevolgd grootheden zijn er om de fysieke conditie stimulans om toch uit bed te komen op een worden zoals opgesteld. In sommige bij een zeer laag belastbare patiënt met slechte dag, en wat te bewegen. Ze gaf aan situaties kan het bestrijden van pijn en zeer uitgebreid gemetastaseerd dat ze zonder begeleiding niet zou oefenen voorkomen of verlichten van benauwdheid mammacarcinoom te verbeteren? en langer op bed zou liggen.
ook deel uitmaken van het scala van Het opstellen van een behandelplan zonder Objectieve metingen doen in dit stadium te weten wat de effecten van de volgende was moeilijk. Mevrouw was zeer laag Het is een uitdaging voor de fysiotherapeut chemokuur zouden zijn en wanneer de te belastbaar en invullen van lange vragen- om te improviseren met wat de situatie verwachten vooruitgang omgebogen zou lijsten en fysieke testen zouden teveel van rondom de patiënt te bieden heeft en worden door ziekteprogressie was lastig. Er haar vergen. Bovendien wilde mevrouw daarin veel inventiviteit en flexibiliteit te moest gebalanceerd worden tussen niet geconfronteerd worden met haar tonen. Het is bij deze casus gebleken dat oefenen met trainingseffect en niet zoveel beperkingen (die zij wel onderkende) en begeleiding van de laat palliatieve patiënt oefenen dat mevrouw geen energie meer focuste zij liever op de mogelijkheden. Ten belangrijk is. Door de patiënte uit het case had voor dat wat ze zo graag wilde, aanzien van de meetinstrumenten lijkt de report is meerdere malen bevestigd dat zij namelijk uit bed zijn en participeren in het MVI-20 niet het goede meetinstrument zonder de gedachte dat de fysiotherapeut gezin. Hier was een erg fijne lijn tussen omdat het in deze fase niet discriminant zou komen het bed niet verlaten zou belasting en belastbaarheid.
genoeg is aangezien alle vragen de hebben. Het was in de laatste fase Het behandelplan kon ten dele uitgevoerd maximale score zouden hebben. De Barthel waarschijnlijk niet het effect van fysieke worden zoals het was opgesteld en was Index en de KPSS zijn beide vrij grof en de training maar vooral de stimulering en zeer afhankelijk van de vorm van de dag.
veranderingen moeten vrij groot zijn om coaching die ervoor zorgden dat de Dit was voorzien en vooraf besproken.
een verschil in score te krijgen maar zijn patiënte uit bed bleef komen en zoveel Mevrouw had dagen waarop ze zich fit wel observatie instrumenten waarvoor de mogelijk actief bleef. De fysieke functies die voelde en goed kon oefenen zoals gepland, patiënt geen (kracht)inspanning hoeft te nodig zijn voor het beantwoorden aan de maar er waren ook dagen dat het slecht leveren. Voor de 30 seconds chair sit-to- hulpvraag bleven hiermee zo lang mogelijk ging en zij niet uit bed kon komen. Dit zou stand test is al een fysieke basisconditie relatie kunnen hebben met de chemokuur vereist en kan dus niet in het eerste begin die zij in het begin elke week kreeg. Echter, afgenomen worden, maar progressie Met dank aan E.T-D voor haar wijsheid en bijwerkingen traden niet altijd op hetzelfde (indien behandeltijd lang genoeg is) kan feedback ten aanzien van de opleiding moment na toediening op, zodat er geen wel goed gemeten worden. Het voordeel planning op te maken was. De therapie is van deze test is dat de patiënt niet tot steeds aangepast aan de situatie van het maximaal wordt gepusht maar de test in moment met hogere intensiteit bij goede eigen tempo kan afleggen. Dit voorkomt Voor literatuurlijst zie: www.nvfl.nl Nr 3 l september l 2013 Overgewicht en kanker-gerelateerdlymfoedeem Overgewicht is een risico factor voor het ontwikkelen van kanker-gerelateerd lymfoedeem. Gewichtsverlies bij patiënten
met overgewicht en preventie van gewichtstoename tijdens de behandeling kan bijdragen aan het verminderen van
lymfoedeem. Om dit te bereiken zijn een uitgebalanceerde voeding en voldoende beweging essentieel, waarbij
intensieve samenwerking tussen oedeemtherapeuten, fysiotherapeuten en diëtisten noodzakelijk is.

Lymfoedeem is een veelvoorkomende complicatie na chirurgie voor vrouwen, die tussen 1999 en 2007 zijn gediagnosticeerd met endome- o.a. borstkanker en endometrium kanker en heeft een negatief effect triumkanker in Zuid-Nederland, overgewicht had.[4] 215 vrouwen (34%) op de kwaliteit van leven. Uit onderzoek blijkt dat overgewicht een hadden een BMI tussen 25 en 29,9, 132 vrouwen (21%) een BMI tussen risico factor is voor het ontwikkelen van kanker-gerelateerd 30 en 34,9 en 85 vrouwen (13%) een BMI ≥ 35. Naast overgewicht bij de lymfoedeem. De meeste studies naar de relatie overgewicht en diagnose zien we dat bij vrouwen met borstkanker het gewicht verder lymfoedeem zijn uitgevoerd bij vrouwen met borstkanker. De studie kan toenemen tijdens de behandeling. Gewichtstoename komt voor van Heyler e.a.[1] bij 137 vrouwen met borstkanker liet zien dat vrouwen bij 35-96% van de vrouwen die adjuvante chemotherapie krijgen voor met een Body Mass Index (BMI) >30 kg/m2 bijna 3 keer zoveel kans niet-gemetastaseerde borstkanker.[6,7] De gemiddelde gewichts- hadden om lymfoedeem te ontwikkelen dan vrouwen met een BMI stoename in studies varieert tussen 1,4-6,2 kg, maar gewichtsstij- <25 (Odds ratio: 2.93; 95% Confidence Interval (CI): 1,03 – 8.31). Clark en gingen van 10 kg of meer zijn niet ongebruikelijk. De meeste gewichts- collega's[2] volgden 251 vrouwen na chirurgische behandeling voor stoename treedt op in het eerste jaar na diagnose. Slechts een klein borstkanker gedurende 3 jaar. Van de 188 vrouwen die na 3 jaar konden deel van de vrouwen met gewichtstoename bereikt na chemotherapie worden geëvalueerd had bijna 21% lymfoedeem ontwikkeld. Naast de weer haar gebruikelijke gewicht. Gewichtsstijging bij chemotherapie operatietechniek (mastectomie versus lokale excisie of lumpectomie) heeft de kenmerken van sarcopene obesitas: een toename van was de BMI de enige significante risicofactor (BMI ≥ 26 versus BMI 19- vetmassa, terwijl de vetvrije massa afneemt of niet verandert. 26; RR 2.02, 95% CI 1.11–3.68). Soran e.a.[3] vergeleken 52 vrouwen met lymfoedeem na chirurgie voor borstkanker met een controlegroep van 104 vrouwen zonder lymfoedeem na chirurgie voor borstkanker Er zijn aanwijzingen dat gewichtsreductie lymfoedeem kan (gematched voor leeftijd, wel of geen radiotherapie en type operatie).
verminderen. Shaw en collega's [8] adviseerden 11 vrouwen met Uit deze studie bleek dat alleen infectie, de mate van handgebruik lymfoedeem na chirurgie voor borstkanker een energiebeperkt dieet voor werk of hobby en de BMI significant waren gerelateerd met het (1000 kcal minder dan de gebruikelijke inname) gedurende 12 weken.
risico op lymfoedeem. De gemiddelde BMI was 26,1 kg/m2 in de groep Deze 11 vrouwen werden vergeleken met 10 vrouwen die geen zonder lymfoedeem en 29,2 kg/m2 voor de groep met lymfoedeem.
interventie kregen. Het gewicht in de interventie groep daalde van Verder bleek dat een hogere BMI was gerelateerd aan ernstiger 86,3 naar 83 kg (p=0,02) terwijl het gewicht in de controlegroep lymfoedeem. De gemiddelde BMI was 29,0 kg/m2 in de groep vrouwen stabiel bleef. Het verschil in armvolume (armomtrek2/π) tussen de met milde lymfoedeem en 30,9 kg/m2 in de groep vrouwen met arm met lymfoedeem en de arm zonder lymfoedeem nam in de ernstige lymfoedeem. Uit onze eigen cross-sectionele population- interventie groep af van 802 ml op dag 1 tot 452 ml na 12 weken based studie naar de relatie tussen BMI en gezondheidsgerelateerde (verschil 349) terwijl het verschil in de controlegroep gelijk bleef (819 kwaliteit van leven (HRQoL) bij 666 patiënten met een vroeg stadium op dag 1 versus 808 na 12 weken).
van baarmoederkanker bleek dat bij vrouwen met een BMI >25 vaker Om lymfoedeem bij vrouwen met borstkanker en endometriumkanker lymfoedeem werd gezien dan bij vrouwen met een BMI <25.[4] Ook zo veel mogelijk te voorkomen of te verminderen lijkt het dus wanneer werd gecorrigeerd voor socio-demografische en klinische belangrijk om gewichtstoename tijdens de behandeling te voorkomen karakteristieken en comorbiditeit bleef de associatie tussen BMI en en overgewicht of obesitas te verminderen. Bij gewichtstoename is lymfoedeem bestaan. Een 10-punt hogere BMI leidde tot een 8,5 punt sprake van een positieve energiebalans; de energie-inname is groter hogere score voor lymfoedeem symptomen op een schaal van 0-100.
dan het energieverbruik. Het is niet uit te sluiten dat onbeïnvloedbare factoren (zoals behandeling en menopauze), en niet een toegenomen voedingsinname hoofdoorzaak is van deze positieve energiebalans.
Omdat te veel lichaamsvet leidt tot een toename van het risico op Dat maakt afvallen moeilijk.[9] Factoren die echter wel kunnen worden borstkanker en endometriumkanker wordt er bij patiënten met deze beïnvloed om de positieve energiebalans om te buigen zijn voeding en vormen van kanker vaker overgewicht gezien dan in de algemene beweging waarbij een combinatie van beiden de voorkeur heeft.
bevolking.[5] Zo bleek uit onze eigen studie dat ruim tweederde van de Wanneer alleen extra beweging wordt geadviseerd treedt er slechts zeer weinig gewichtsverlies op. Om 1 kg gewicht (=vet) te verliezen l Sandra Beijer
moeten 7000 kcal worden verbruikt. Voor één minuut wandelen zijn 5 Diëtist/Epidemioloog, Afdeling Onderzoek, Integraal Kankercentrum kcal nodig. Dit betekent dat er 1400 minuten (ongeveer 23 uur) moet worden gelopen om 1 kg vet te verliezen. Wanneer alleen een energie- l Nicole Ezendam
beperking in de voeding zou worden geadviseerd betekent dit dat de Epidemioloog, Afdeling Onderzoek, Integraal Kankercentrum Zuid, persoon wel afvalt maar geen spiermassa opbouwt. Eindhoven en Tilburg University, Tilburg Omdat bij met name borstkanker en mogelijk ook bij endometrium- Nr 3 l september l 2013 kanker niet alleen sprake is van een toename van de vetmassa maar 20-30 gram eiwit per maaltijd) de spieropbouw beter stimuleert dan een ook een afname van de spiermassa is naast de energiebeperking een grote eiwitinname in één keer.[14] Deze hoeveelheid eiwit is in de warme bewegings- of trainingsadvies uitermate belangrijk. Het doel van deze maaltijd gemakkelijk te bereiken, maar de broodmaaltijden zijn in gecombineerde behandeling is naast het voorkomen van onbedoelde Nederland over het algemeen eiwitarm. Om 20-30 gram eiwit binnen te gewichtsstijging dan wel het bereiken van een gewichtsdaling tevens krijgen zou iemand b.v. 3 sneden brood met kaas/vleeswaar en een beker het bereiken van een zo goed mogelijke lichaamssamenstelling.[9] melk moeten gebruiken. Er zijn aanwijzingen dat bij kracht- of weerstands- training het gebruik van een kleine hoeveelheid eiwit (circa 10 gram = b.v. 2 melkproducten of 1 beschuit met kaas en 1 melkproduct) kort voor of kort Het voedingsadvies gaat uit van de Richtlijnen goede voeding 2006[10] na de training de spieropbouw bevordert. en komt overeen met de adviezen uit de Amerikaanse richtlijn over voeding en beweging voor cancer survivors[11]: Monitoring van gewichtsverloop, lichaamssamenstelling en
l Dagelijks 200 gram groente en 200 gram fruit; l Dagelijks 30-40 gram vezel, met name afkomstig van groente, fruit Om de resultaten van de behandeling te kunnen evalueren is het en volkoren graanproducten; belangrijk het gewichtsverloop, de mate van lymfoedeem, de l Per week twee porties vis (à 100-150 gram); spierkracht en de spiermassa te monitoren. Belangrijk is om de omvang l Beperkt gebruik van verzadigde vetzuren; van de arm/het been waarin lymfoedeem kan ontstaan al voor de l Maximaal 6 gram keukenzout per dag; operatie te meten en deze meting na de operatie regelmatig te l Maximaal twee glazen (mannen) of één glas (vrouwen) alcohol per dag.
herhalen. Voor het monitoren van het gewicht is het belangrijk in het Wanneer gewichtsdaling wordt nagestreefd wordt geadviseerd de achterhoofd te houden dat de mate van lymfoedeem (met name voedingsinname met maximaal 500 kcal t.o.v. de gebruikelijke lymfoedeem in het bovenbeen) het gewichtsverlies kan maskeren. voedingsinname te verminderen, op voorwaarde dat de voedings- Om veranderingen in de spiermassa/spierkracht vast te stellen zijn inname volwaardig blijft.[9] Om dit te bereiken kunnen de volgende diverse metingen beschikbaar[15]: adviezen worden gegeven: l De bovenarmspieromtrek welke wordt berekend m.b.v. de dikte van l Blijf alle basisproducten dagelijks gebruiken en zorg voor regelmaat de triceps huidplooi en de bovenarmomtrek volgens de formule: bo- venarmomtrek (gemeten in mm) - (triceps huidplooi dikte (gemeten l Beperk gebruik van vet en suiker; l Magere en halfvolle zuivel; l De handknijpkrachtmeting, die een indruk geeft van de perifere - Halvarine op brood; spierkracht en waarvan in de literatuur is beschreven dat deze is ge- - 20+ of 30+ kaas; relateerd aan de totale spiermassa in het lichaam; - Mager vlees en/of vleesbeleg; l Vetvrije massa index van het gehele lichaam bepaald met de Bio- - Zoetstof, light frisdrank; elektrische Impedantie Analyse (BIA). Deze analyse is gebaseerd op l Beperk gebruik van alcohol en zoete en hartige snacks; de elektrische geleiding of weerstand van het lichaam voor wissel- l Gebruik voeding met een hoog verzadigingsgevoel: ruim groente, stroom. Bio-elektrische Impedantie Analyse kan worden uitgevoerd fruit, volkoren producten en caloriearme dranken.
met de "Single-frequency" BIA, de "Multi-frequency" BIA of de Bio- elektrische impedantie spectroscopie (BIS).
Hoewel er gebrek is aan referentiewaarden en afkappunten is men het Voor het behoud van spiermassa is naast voeding lichaamsbeweging erover eens dat wanneer de spiermassa en/of spierkracht onder de 5e essentieel. Bij immobiliteit en inactiviteit neemt de spiermassa altijd af, percentiel voor gezonde personen daalt, er sprake is van spiermassa ook bij een ruime inname van eiwitten.[12] Bij beweging en training depletie. De 5e percentiel wil zeggen, dat in een normale gezonde niet wordt uit de voeding meer spiermassa opgebouwd of behouden dan ondervoede populatie, 95% van de populatie een hogere spiermassa zonder beweging en training.[13] Veel patiënten met kanker zijn weinig heeft en 5% een lagere spiermassa. 5% van de gezonde populatie heeft actief. Een aanzienlijk deel van de patiënten stopt na het stellen van de dus een lagere spiermassa zonder ondervoed te zijn. In plaats van het diagnose en bij het starten van een behandeling met de gebruikelijke beoordelen van de absolute waarden is het echter beter om naar het actieve sportbeoefening. Ook het arbeidsproces wordt onderbroken of verloop van de gemeten waarden te kijken. Herhaalde metingen geven gestopt. Bij opname in een ziekenhuis ligt de patiënt veel in bed en zijn een goede indicatie over veranderingen in de lichaamssamenstelling. alle contacten en handelingen rond het bed georganiseerd; de omgeving nodigt niet uit tot beweging. Ook bij radiotherapie en Referentiewaarden voor spiermassa; 5e percentiel chemotherapie zit en ligt de patiënt veel. Door deze inactiviteit gaat de spiermassa sterk achteruit. Aandacht voor beweging en activiteit is zowel tijdens als na de behandeling van kanker uitermate belangrijk. Vetvrije massa index middels BIA Bron: Fearon et al, Lancet Oncology, 2011; Frisancho, Am J Clin Nutr, 1974 Effect combinatie voeding en beweging
Het is nog onvoldoende duidelijk welke voeding bijdraagt aan een optimaal
resultaat. Er is weinig literatuur beschikbaar over de exacte voedingsbe- hoefte bij beweging, training en kanker. Een eiwitverrijkte voeding lijkt Uit bovenstaand verhaal blijkt duidelijk dat voeding niet zonder beweging noodzakelijk voor opbouw dan wel behoud van spiermassa waarbij op dit en beweging niet zonder optimale voeding kan, als het gaat om gewichts- moment een dagelijkse inname van 1,2 tot 1,5 gram eiwit per kg lichaams- reductie en spieropbouw ter behandeling van lymfoedeem bij patiënten gewicht per dag wordt aanbevolen.[9] Eiwitrijke producten zijn o.a. melk en met kanker. Om deze reden is het belangrijk dat er intensieve samenwerking melkproducten, kaas, vlees en vleeswaar, eieren, peulvruchten, noten en bestaat tussen oedeemfysiotherapeuten, fysiotherapeuten en diëtisten. l pinda's en vleesvervangers zoals tahoe, tofu en tempé. Er zijn aanwijzingen dat, vooral bij ouderen, een goede eiwitverdeling over de dag (bijvoorbeeld Voor de literatuurlijst zie: www.nvfl.nl Nr 3 l september l 2013 Master opleiding wat en waarom? Gespecialiseerde fysiotherapeuten ontwikkelen zich verder door middel van een Master
opleiding. Oedeminus vroeg opleiders en studenten naar het hoe en waarom achter de
reden om deze opleiding te volgen.

Vragen aan de docenten:
de opleiding met succes te doorlopen. De ontstaan ook nieuwe behandelinzichten en Welke competenties en motivatie heeft de wetenschappelijke competenties worden vice versa. Het vereist competenties eigen student nodig om de studie te voltooien. vanaf nul opgebouwd in de aan een Masterdiploma om deze nieuwe Masteropleiding, dus op dat vlak zijn er bij ontwikkelingen optimaal te kunnen aanvang geen competenties vereist. implementeren in het werkveld. Zo zijn er Iedere gediplomeerde fysiotherapeut of immers niet enkel de bevindingen uit huidtherapeut bezit alle noodzakelijke Patricia Killestein: klinische studies (zoals RCT's), maar zeker begincompetenties om de opleiding te De opleiding MOPT, vraagt van een student ook bevindingen uit fysiopathologische, starten, maar een grote intrinsieke een zekere attitude, waarbij planningsvaar- biomechanisme, neurofysiologische en motivatie is vanzelfsprekend noodzakelijk.
digheden, structureel werken en doorzet- inspanningsfysiologische studies met Immers, de opleiding richt zich qua tingsvermogen belangrijke competenties bijzondere implicaties voor het vakgebied beroepsfinaliteit primair op chronisch zieke zijn. Naast de dagen van directe studiebe- van de oncologische revalidatie. De Master patiënten. Niet iedere therapeut is hiervoor lasting wordt er wekelijks minimaal 12 a 15 in de wieg gelegd. Eens die intrinsieke uur eigen studiebelasting van je gevraagd.
bezit alle competenties om ook dit type motivatie aanwezig is, zoals typisch het Als je deze opleiding dus combineert met onderzoeken te implementeren in het geval is voor de geïnteresseerde fyio- en een vaste baan en een gezinsleven en een huidtherapeuten, zijn er geen bezwaren om sociaal leven, zul je goed je leven moeten Bovendien breidt het domein van de plannen. De ervaring leert dat met name de Master opgeleide oncologie/oedeemfysio- generieke masterclass nieuwe therapeut ook alsmaar uit. Zo komen ook Prof. Dr. Jo Nijs is als hoofddocent
vaardigheden van je eisen. Namelijk oedeem bij bijvoorbeeld patiënten met een verbonden aan de Vrije Universiteit Brussel, strategisch en analytisch kunnen werken, cerebrovasculair accident en fysiotherapeu- en als kinesitherapeut aan het Universitair waarbij een goede en gezonde dosis zelfre- tische behandeling van chronische Ziekenhuis Brussel. Zijn klinische en flectie nodig is. Bij de masterclass oncologie vermoeidheid (bij kanker en mensen met wetenschappelijke activiteiten zijn gericht revalidatie heb je elke 2 weken een directe het chronische vermoeidheidssyndroom) op de behandeling van ‘onverklaarbare' studiedag, waarbij tussendoor meer en meer in de aandacht. Zo ook de chronische pijn en chronische vermoeidheid.
verschillende opdrachten uitgewerkt fysiotherapeutische (of multidisciplinaire) Hij is auteur van meer dan 120 peer moeten worden en het nodige aan voorbe- behandeling van kankergerelateerde reviewed publicaties over chronische pijn reidingswerk voor de volgende studiedagen (neuropathische en niet-neuropathische) en chronische vermoeidheid, en fungeerde van je gevraagd wordt. Tijdens deze pijn, waar de actuele pijnneurowetenschap- meer dan 90 maal als genodigde spreker op masterclass worden de specialistische pelijke ontwikkelingen ons beroep vooruit nationale en internationale bijeenkomsten.
masterclass en de generieke masterclass kunnen helpen. Het spreekt voor zich dat Zijn werk werd meer dan 800 maal afwisselend gegeven en hierdoor zul je het de taak van de Master opgeleide geciteerd (ISI Web of Knowledge).
goed moeten kunnen schakelen en plannen oncologie/oedeemfysiotherapeut is om Docent in het Master programma in de en ook stressbestendig moeten zijn.
deze ontwikkelingen in de fysiotherapie te Lymphology & Oncology "de Berekuyl".
Hoe ziet u zelf de meerwaarde van een Patricia Killestein is psychosomatisch
Master opgeleide oncologie/oedeemfysio- Patricia Killestein: fysiotherapeut en gespecialiseerd in de De meerwaarde die je door deze opleiding oncologie. Docent oncologierevalidatie en als fysiotherapeut krijgt is dan ook enorm.
coördinator binnen de Masterclass Je interpretatievermogen en het in de oncologie revalidatie van het MOPT van Gezien de ‘boom' aan oncologische revali- praktijk snel kunnen toepassen van het Avans plus en docent bij het NPI.
datieprogramma's in België, Nederland en evidence based handelen is aan het einde Zij heeft meegewerkt aan de ontwikkeling andere Westerse landen, is de noodzaak van de studie goed ontwikkeld. De van de opleiding Master Oncologic Physical aan een Master opgeleide oncologie fysiotherapeut heeft een uitgebreide kennis van de oncologie, zowel bijzonder groot. Immers, de oncologische de medische oncologie met de daarbij revalidatie inclusief de behandeling van horende behandelingen en allerlei l Daniëlle Bontekoe
oedeem is een sterk ontwikkelend beroeps- eventueel voorkomende complicaties.
l Nanda Christis
maar zeker ook wetenschapsdomein. Door Tevens weet de student het klinisch de nieuwe wetenschappelijke inzichten redeneren goed toe te passen, waardoor de fysiotherapeutische behandelingen zeer l De mogelijkheid om mezelf te verrijken Hoe zie je de toekomst: doelmatig en efficiënt gegeven kunnen en te ontwikkelen in een vakgebied waar, worden. Door deze vaardigheden en kennis met alleen de opleiding oedeemfysiothe- is de oncologie fysiotherapeut in staat rapie, ik meer over wil weten.
l Meer efficiënte trajecten, door o.a. effect- multidisciplinair goed samen te werken. De l Om meer kennis en inzicht te krijgen in oncologie fysiotherapeut is tevens in staat de oncologische en lymfologische patiën- l Het doen van onderzoek en samenwer- om nieuwe producten binnen het oncolo- ten categorie, zodat je behandel kwaliteit king leidt tot meer efficiënte trajecten.
gische zorgnetwerk te ontwikkelen en te beter wordt en nog je gespecialiseerder l Meer duidelijkheid voor de patiënt over aanbod en welk 'product'' hem/haar het Door het gedegen leren toepassen en l Meer inzicht in de enorm complexe pro- interpreteren van de klinimetrie is de blematiek rond de oncologische patiënt.
l Integratie van oedeemfysiotherapie bin- afgestudeerde ook in staat om mee te nen de oncologie.
werken aan wetenschappelijke De Master studenten oncologiefysio- l Meer onderbouwing van de oncologische onderzoeken, bijvoorbeeld over nieuwe therapie van Avans plus behandelingen door de wetenschappelijk behandelmethodieken binnen de parame- l Omdat ik vind dat deze vaardigheden on- dische zorg.
losmakelijk zijn verbonden met de onco- l Meer onderzoek binnen de lymfologie Gedurende mijn jaren als docent aan deze waardoor gerichter behandelen mogelijk opleiding, die eerst nog modulair gegeven l Ik vond dat ik hier veel te weinig van af wordt (denk aan vroeg detectie, zelf ma- werd, zie ik nu dat de masterclass wist. Van de ziekte zelf, maar ook van de nagement, preventie, etc).
studenten een enorme ontwikkeling behandeling, de gevolgen van ziekte en l Beter beschikbaar zijn van oncologiefysi- doormaken. Al na 2 jaar zie je dat de behandeling en het effect hiervan op otherapie en oedeemfysiotherapie voor student veel slagvaardiger, kritischer en mijn therapie.
de groeiende groep kankerpatiënten en zelfverzekerder naar casuïstiek kijkt en hier l Ik voelde een groot gemis in kennis en in- ook naar handelt. De mondelinge en schrif- zicht in deze richting daar de fysiothera- telijke vaardigheden zijn verder dooront- pieopleiding daar niet in voorziet. wikkeld en er kan op gelijkwaardig niveau l Ik wilde mijzelf ontwikkelen/bijscholen l Hiermee kunnen we een hecht netwerk gecommuniceerd worden met de diverse op oncologiegebied om mijn patiënten rondom de patiënt vormen waarbij ik zorgverleners binnen het oncologisch nog beter van dienst te zijn. mezelf zie als 'beweegspecialist' op het gebied van oncologie, zowel in de revali- De oncologie fysiotherapeut zal tevens een Waarom nu: datie op de praktijk (curatief en palliatief) grote bijdrage kunnen leveren aan de als in de palliatieve/terminale thuissitua- oncologische zorg in Nederland, door middels het opzetten en meewerken aan l Waarom niet.
l Ik heb mijn fysiotherapie in loondienst netwerken de zorg rondom de oncologische l Het is nooit te vroeg om nieuwe kennis beëindigd om mij helemaal te storten op patiënt beter te gaan laten stroomlijnen.
op te doen, altijd blijven leren.
mijn eigen praktijk en deze uit te breiden. Samenvattend is de Masteropleiding een l Vanwege eigen drive. l Ik ben van werkplek veranderd om te zor- zeer goede investering voor ontwikkeling l Vanwege de markt.
gen dat ik de juiste faciliteiten heb om als gespecialiseerd paramedicus, maar En de mogelijkheden die mij geboden oncologiepatiënten te kunnen behande- zeker ook voor je als mens in zijn totaliteit.
Realiseer je alleen wel dat het 4 jaar lang l Investering in mezelf.
l Voor de nabije toekomst zie ik allen maar een grote tijdsinvestering van je vergt en je l De nieuwe Masteropleiding lymphology uitbreidingen op dit vlak. het niet zomaar tussendoor kan gaan doen. & oncology, begon niet eerder dan sep- l Door een groter netwerk en brede kijk op het vak, komt men ook op ander vlakken Vragen aan de studenten:
te werken zoals: beleidsmaking, consul- Wat beweegt je: ting, voorlichting, pr, publiceren van arti- l Ik was klaar voor een specialisatie, maar kelen en presentaties geven.
Master studenten van het European wist tot dan toe nog niet wat. College for Lymphology & Oncology, l Omdat ik wel al meer dan 20 jaar in de studerend bij de Berekuyl.
fysiotherapie zit, maar nog lang genoeg l De mogelijkheid om zowel oncologische moet werken dat ik de verplichting heb fysiotherapie als oedeemfysiotherapie om Master te worden binnen een paar naar een hoger plan te trekken.
l Innerlijke drive om kwaliteit van mijn/de l Alle specialisaties in de fysiotherapie die- geleverde zorg te verbeteren.
nen in de toekomst op Masterniveau l De combinatie van richtlijnen en prakti- worden uitgevoerd. Vandaar het wachten sche ervaring en de mogelijkheden die er liggen voor verbetering interventie en l Ik was 53 en wilde dus niet langer wach- het doen van (wetenschappelijk) onder- ten om optimaal profijt te hebben van de opleiding en mijn praktijk uit breiden l De ruimte en de wil om zorgtrajecten te voor de laatste 10-15 jaar van mijn car- Nr 3 l september l 2013 Kanker.nl gelanceerd voor(ex-)kankerpatiënten Wat is een app?
App's zijn kleine programmaatjes die je op je telefoon kunt installeren.
Nieuwe online community over kanker
Er zijn er honderdduizenden. De toepassingen zijn eindeloos: een reis met Het online informatieplatform en sociale netwerk het OV plannen, internetradio luisteren, e-books lezen of bijvoorbeeld een Kanker.nl is van start gegaan. Een website voor goed restaurant in de buurt zoeken. Oedeminus zoekt handige, leuke en patiënten en hun omgeving, aangevuld met onafhan- nuttige App's in de praktijk voor gebruik. kelijke informatie van oncologieprofessionals, psychologen, patiëntenorganisaties en onderzoekers.
Kanker.nl is het resultaat van samenwerking en ambitie: Met PubMed Mobile kan men de database van PubMed doorzoeken.
het verbeteren van de digitale informatievoorziening aan Zoekacties via PubMed Mobile zijn vergelijkbaar met die op de site.
kankerpatiënten en hen beter voorbereiden op keuzes die Op PubMed mobile staan 22 miljoen zoekcriteria van biomedische ze moeten maken tijdens hun behandelproces. literatuur van Medline, wetenschappelijke tijdschriften en online boeken.
De zoekcriteria bevatten links en volledige teksten van de PubMed centrale en van websites. Via uitklapmenu's kan men zoekacties specificeren tot drie criteria per keer.
Zo kan men zoeken op auteur, publicatietitel, titel van artikel en diverse andere criteria.
Men kan artikelen en zoekacties bewaren, samenvattingen lezen en Kanker.nl is een gezamenlijk initiatief van KWF geselecteerde abstracts en citaten exporteren voor later gebruik.
Kankerbestrijding met IKNL (Integraal Kankercentrum Links naar interessante artikelen kunnen gedeeld worden via e-mail en Nederland), IKZ (Integraal Kankercentrum Zuid) en de social Networks. Ook zijn er directe links naar Pubmed Central 'PMC Free NFK (Nederlandse Federatie voor Kankerpatiëntenorganisaties) en haar aangesloten Bij een proef op de som van exercise en breast cancer komen 1881 criteria patiëntenverenigingen. Samen streven zij om de naar boven. Bovenaan de pagina staan de onderzoeken die in 2013 zijn voorhanden informatie en kennis op internet te gepubliceerd. Door middel van doorklikken wordt het abstract vertoond. Bij bundelen op Kanker.nl. En te combineren met alle onderzoeken zit het abstract er gratis bij. Voor de volledige tekst kan er ervaringsinformatie van patiënten, ex-patiënten en hun betaald moeten worden.
Deze app is erg handig, de meeste recente wetenschappelijke onderzoeken In 2010 is men gestart met een verkenning van nieuwe over de ingevoerde zoekcriteria zijn direct te zien.
ontwikkelingen op het gebied van e-health en communities. Internationale platformen als PatientsLikeMe.com, Curetogether.com, Inspire.com en Downloaden via: App Store en Google Play Store de MacMillan Cancer Community dienden als inspiratie.
Het resultaat is een platform dat niet alleen een veilige App informeert kankerpatiënt over nut voedingssupplement
omgeving biedt voor het delen van ervaringen, maar Een app die informeert over voedingssupplementen tijdens de behandeling ook een podium voor betrouwbare medische van kanker. Het is een webapplicatie en geen app, zoals uit de app- of informatie en organisaties. Hiervoor zijn criteria androidstore. Voedingssupplementen worden vaak tegelijk met een behandeling tegen kanker gebruikt. Mensen gebruiken deze voedingssup- Bezoekers kunnen zelf aangeven in welke mate zij de plementen om de bijwerkingen van de behandeling te verminderen en de informatie waarderen en of er informatie ontbreekt, kwaliteit van leven te vergroten. Helaas hebben sommige supplementen waarmee de basis wordt gelegd voor betrouwbare user een negatief effect op bijvoorbeeld chemotherapie. Sommige supplementen generated content. Informatie die verder gaat dan de kunnen een gunstige werking hebben. Via de Belgische webapplicatie behandeling en bijvoorbeeld ook helpt bij nazorg of het kunnen de mogelijke bijwerkingen van de 20 meest genomen voedingssup- leren leven met kanker.
plementen worden bekeken. De site is opgezet door de stichting tegen De e-patiënt wil meer: betrouwbare informatie, kanker. Onderaan de website wordt verwezen naar instanties die verder behandelingen of bijwerkingen kunnen vergelijken en onderzoek gedaan hebben naar de mogelijke bijwerkingen. de mogelijkheid om ‘gecontroleerd' te zoeken naar informatie die op dat moment relevant is, passend bij de eigen informatiebehoefte. Het onlangs gelanceerde informatieplatform en sociaal netwerk Kanker.nl Mocht iemand nog een zeer interessante app weten die aan te raden is aan probeert op deze nieuwe informatiebehoefte een collega oedeem- en oncologiefysiotherapeuten? mail het ons: oedeminus@nvfl.nl. antwoord te bieden l Suzanne de Hoop
l Angeli Hagoort
Kanker.nl, Communicatie Nr 3 l september l 2013 Getest door patiënten
Het platform is ontwikkeld volgens het door het team van Kanker.nl
bedachte Dwunfu-principe: ‘develop with us, not for us'. Meer dan 1.000 patiënten uit alle leeftijdsgroepen, met veel of nauwelijks internetervaring hebben meegeholpen. Een veel gehoorde uitspraak is: "Ik heb lang op een platform als Kanker.nl gewacht." Kanker.nl sluit aan bij de behoefte aan relevante, betrouwbare èn persoonlijke informatie en ervaringen. En is op ieder moment van de dag of nacht gratis beschikbaar. In de toekomst zal het platform verder ontwikkeld worden op basis van wensen en behoeften van patiënten en samenwerking op inhoud.
Kanker.nl is een nieuwe online community voor mensen die geraakt worden door kanker. Hier kan men (ex )patiënten, naasten, personen met erfelijke belasting of nabestaanden ontmoeten. Kanker.nl is een platform over kanker, waarin betrouwbare medische informatie, contacten en inzichten samenkomen. Op Kanker.nl krijgt men informatie aangeboden afgestemd op zijn of zoals jij vinden. Een uitgebreid matchingssysteem helpt je om zelf te bepalen welke personen je wel of juist niet wilt vinden. Als deelnemer met een goed gevuld profiel komt men eenvoudig in Drika: "Ik vind het een meerwaarde dat je op Kanker.nl kunt zoeken contact met anderen zoals zij zelf. Mensen die begrijpen wat naar mensen met overeenkomsten. Zelf vind ik leeftijd erg belangrijk, iemand meemaakt en met wie men ervaringen kan uitwisselen.
omdat jongeren met kanker te maken hebben met andereproblemen. Op Kanker.nl. kun je heel gemakkelijk nieuwe mensen Uniek online platform Kanker.nl live
leren kennen die hetzelfde hebben meegemaakt; je verstuurt eerst Kanker. Wat betekent het voor mij als patiënt, of als naaste? Welke een berichtje en al snel is het contact gelegd. Of je neemt deel in een onderzoeken en behandelingen zijn er, welke ervaringen hebben discussiegroep. Uit lotgenotencontact haal ik energie om weer verder andere mensen met dezelfde soort kanker, in dezelfde leeftijdsca- te gaan. Je staat er niet alleen voor en met deze steun kun je er weer tegorie, in dezelfde levensfase? Wat staat me te wachten? Op tegen aan!" verschillende momenten zoeken mensen naar verschillende informatie. En via verschillende kanalen. Internet is daarbij een Beter voorbereid op gesprekken en beslissingen
belangrijke informatiebron. Maar hoe weet je welke informatie Kanker.nl helpt patiënten en naasten om zich beter voor te betrouwbaar is, of hoe zorg je ervoor dat je alleen de informatie bereiden op gesprekken met behandelaars, maar ook op vindt, die relevant is voor jouw situatie? gesprekken met familie, werkgevers of vrienden. Nu kanker meer en meer een chronische ziekte wordt, ontstaan er nieuwe Niet wijzer of vrolijker van internet
vraagstukken. De collectieve kennis en ervaring van (ex)kankerpa- Linda: "Toen ik hoorde over de tumor, deed ik wat veel mensen doen. tiënten is hierbij zeer waardevol. Zeker in de fases dat er minder Ik ging via Google op zoek naar informatie en mensen met dezelfde contact (nodig) is met behandelaars.
diagnose. Surfend over het internet kwam ik er al snel achter dat ikdaar niet wijzer van werd, en al helemaal niet vrolijker. Ik kwam op Nieuwe inzichten door koppelingen en onderzoek
verschillende plekken terecht, betrouwbare en onbetrouwbare. Las Het koppelen van kennis en ervaringen van (ex-)patiënten kan ook verhalen die ik helemaal niet wilde lezen, over mensen die dood leiden tot nieuwe inzichten, ideeën die buiten het platform verder kunnen worden onderzocht. Jeana Frost was drie jaar lang Of Drika: "Ook ik ben internet meteen gaan afstruinen toen ik hoorde werkzaam voor PatientsLikeMe.com en achterhaalde bijvoorbeeld, dat ik eierstokkanker had. Van deze informatie werd ik erg onrustig. dat ALS-patiënten soms antidepressiva slikken, omdat die als Omdat ik het idee kreeg dat er niet zoveel overlevingskansen waren. bijwerking een droge mond geven. Dat heft de overvloedige Mijn kansen op herstel waren toen nog onzeker. Pas tijdens de speekselproductie op, waar ze veel hinder van hebben.
operatie kon de exacte toestand onderzocht worden." Communities van patiënten kunnen dit soort zaken blootleggen.
Kortom: Hoe weet je welke informatie betrouwbaar is. En hoe Frost werkt inmiddels nauw samen met het team van Kanker.nl en ‘bescherm' je jezelf tegen confronterende informatie of ervaringen die hoopt ook met Kanker.nl te komen tot nieuwe inzichten die je op dat moment niet kunt of wilt behappen. patiënten, specialisten en onderzoekers verder kunnen helpen. Hoe werkt Kanker.nl
De medische bibliotheek bevat informatie over ruim 50 kanker- De combinatie van betrouwbare medische content, het sociaal soorten, inclusief behandelingen en nazorg. Een semantische netwerk, de laagdrempelige werking (ontwikkeld samen met zoekmachine zorgt ervoor dat zoeken op bijvoorbeeld vochtop- patiënten en ex-patiënten) en de brok techniek die nieuwe hoping, ook de resultaten toont van oedeem. Daarnaast kunnen inzichten mogelijk maakt, maar Kanker.nl tot een uniek platform.
bezoekers een profiel aanmaken. Voor iedereen zichtbaar, of alleen Een platform met als doel om de kwaliteit van zorg en leven voor voor andere ingelogde deelnemers. Met een profiel kun je anderen kankerpatiënten en hun naasten verder te verbeteren.
Nr 3 l september l 2013 "Opleidingen oedeemtherapie en oncologiefysiotherapie horen bij elkaar." werkt als fysiotherapeut-klinisch epidemioloog in het Het hangt er denk ik vanaf hoe je ‘bij elkaar horen' wilt Nederlands Kanker Instituut - Antoni van Leeuwenhoek uitleggen. Het is in elk geval zo en als universitair docent evidence based practice aan het dat de opleidingen in elkaars verlengde liggen.
Hoewel de specifieke deskun- digheid van de oedeemfysiothe- rapeut ook ingezet wordt bij professional Master niveau. Maar als je er iets langer over nadenkt en problematiek die helemaal niet de redenering verder doorvoert, rijst de vraag hoe allround gespecia- oncologiegerelateerd is, hebben liseerd die (Master) oncologiefysiotherapeut dan zou moeten zijn.
veel lymfoedeempatiënten hun klachten als gevolg van oncolo- Immers; een groot deel van de patiënten zal ook te maken hebben gische behandeling. Het zou dus goed zijn als een oedeemfysiothe- met conditievermindering (sportfysiotherapie?), een aantal met rapeut, met het oog op zijn ‘casemix', zich in elk geval aanvullend incontinentie problemen (bekkenfysiotherapie?), kaakklachten zou scholen op het gebied van oncologie. Wat mij betreft wil dat (orofaciaal fysiotherapie?), enz. Een echte specialist zijn en blijven in niet zeggen dat elke oedeemfysiotherapeut een Master oncologie- zoveel deelgebieden is natuurlijk geen realistisch streven. fysiotherapeut moet worden. Bij het merendeel van de patiënten Zowel oedeem- als oncologiefysiotherapeuten zullen hun dat rondom de medische behandeling fysiotherapeutische bekwaamheid moeten afstemmen op het patiëntenaanbod dat zij behandeling nodig heeft, zal immers sprake zijn van ‘enkelvoudige', in de praktijk hebben. Behalve scholing is ook een zeker volume aan specifieke problematiek. Zo'n patiënt kan uitstekend behandeld patiënten noodzakelijk om echt deskundig te worden en te blijven.
worden door een fysiotherapeut zonder vergaande specialisatie, Daarnaast moet elke therapeut goed in beeld hebben, bij proble- mits deze bekwaam is met betrekking tot het specifieke probleem matiek waarvoor hij niet bekwaam is, naar wie hij (in de directe van de patiënt in kwestie. omgeving) kan doorverwijzen. Wanneer belangrijke aanvullende Als je het beziet vanuit de oncologiefysiotherapie, dan is expertise in de directe omgeving niet beschikbaar is, dan zou dat lymfoedeem of het risico daarop aanwezig bij een flink deel van de een sterke prikkel moeten zijn om zelf op dat gebied bij te leren. patiënten die rondom de behandeling voor kanker bij de fysiothe- Uiteindelijk zal de context waarin een oedeemfysiotherapeut of rapeut komt. Je zou daarom kunnen betogen dat een ‘allround' een oncologie fysiotherapeut werkt (instelling/ 1e lijn, stad of oncologiefysiotherapeut bekwaam moet zijn op het gebied van de platteland, etc.) dus meebepalen hoe ‘waar' of ‘onwaar' deze stelling is, maar dat er sterke raakvlakken tussen de twee opleidingen zijn Oncologiefysiotherapie is immers niet voor niets een opleiding op kan ik alleen maar onderschrijven.
Om een mening te vormen over de stelling: "Opleidingen is voorzitter van de vereniging Manuele Lymfdrainage ad oedeemfysiotherapie en oncolo- modum Vodder Nederland en assisteert op de opleiding gische fysiotherapie horen bij elkaar" verwijs ik naar wat de MLDV. Daarnaast is zij fulltime werkzaam in de eerste lijn als beroepsvereniging KNGF fysiotherapeut, acupuncturist en MLDV in Amsterdam hierover schrijft.
Als we deze tekst grondig doornemen en begrijpen, lezen we een overlapping maar geen parallel. Deel van de klacht van de oncologische patiënt kan oedeem zijn en deel van de doelgroep van de oedeemfysiothe- l Marion van den Boogaard
rapeut kan de oncologische patiënt zijn. In die zin is er sprake van een mogelijke aanvulling, maar niet noodzakelijk complementair.
Nr 3 l september l 2013 Een oedeemfysiotherapeut richt zich immers ook nog op andere zenuwprikkels, hormonen en schadelijke stoffen, het uitwisselen oedeemvormen dan oncologisch gerelateerde. Een stelling dat van bouw- en afbraakstoffen en gassen kunnen problemen als beide opleidingen samen horen impliceert zelfs een gevaar dat bij dystrofiën, auto-immuunziekten, gewrichtsklachten, klachten aan artsen en patiënten bij de term oedeemfysiotherapeut het zenuwstelsel, stress gerelateerde klachten, keel-neus-oor automatisch de beperkende gedachte gecreëerd kan worden dat klachten, huidproblemen, ademhalingsproblemen, bloedcirculatie- dezen alleen inzetbaar zijn voor oncologisch gerelateerd oedeem.
problemen en orgaanstoornissen veroorzaken. Dit soort aandoe- En dit terwijl dit slechts een klein onderdeel van ons indicatie- ningen behandelen wij door niet zichtbare vochtstagnaties op te gebied is. Men mag niet voorbijgaan aan het feit dat ook andere heffen, de lymfstroom te stimuleren, stress te verlagen en het zichtbare oedemen (zoals lipoedeem, veneus oedeem, posttrau- hormonale stelsel te optimaliseren met onder meer als doel de matisch en postoperatief oedeem) indicaties zijn voor de oedeem- immuniteit te verhogen, wat tenslotte de voorwaarde is voor Vanuit onze opleiding is een oedeemfysiotherapeut trouwens een Stellen dat oedeemfysiotherapie en oncologiefysiotherapie samen fysiotherapeut die gebruik kan maken van Manuele Lymfdrainage horen is bijgevolg eerder beperkend dan verruimend voor de ad modum Vodder. De methode Vodder, ontwikkeld door Dr. Emil opleiding Manuele Lymfdrainage ad modum Vodder. Op termijn Vodder, is een manuele lymfdrainage techniek gericht op kan dit betekenen dat de kansen van de oedeemfysiotherapeut op verbetering van de kwaliteit van onze waterhuishouding, ofwel andere deelvlakken van de fysiotherapie wegvallen en behandelen lymfe. Een goede lymfkwaliteit maakt celregeneratie mogelijk. Vaak we uiteindelijk alleen nog oncologisch gerelateerd oedeem. Het feit wordt er te oppervlakkig naar oedeem gekeken. Een zichtbare dat artsen alleen nog maar patiënten met oncologisch gerelateerd zwelling is oedeem, maar welke processen zijn daaraan vooraf oedeem verwijzen is jammer van alle andere indicatiegebieden, gegaan? Niet zichtbare processen als het vervoer van waarvoor een verwijzing ook vanzelfsprekend zou moeten zijn.
MSc i.o. FT, MT, OFT, BFT, CTCS docent European College for Lymphoedema Therapy. De Berekuyl/ Vrije Universiteit maar coachen naar een betere Brussel: Master Lymphology & Oncology. conditie. We hebben juist de mogelijkheid om een patiënt, met zijn/haar unieke en Als grondlegger van de "Master Lymphology & Oncology", in specifieke beperkingen, te samenwerking met de Vrije Universiteit van Brussel, vind ik dat de behandelen om de kwaliteit van combinatie tussen lymfologie en oncologie de enige logische stap leven voor hem/haar te is om beide wetenschapsdomeinen te verenigen, met als doel vergroten. Als meest significante optimale zorg te kunnen bieden aan de oncologische patiënt.
indicatoren voor deze kwaliteit van leven worden de uitkomsten in Uiteraard zijn er oedeempatiënten zonder oncologische oorzaak en graden van beweeglijkheid, pijn, conditie, vermoeidheid en oncologie- patiënten zonder oedeem. Echter, de correlatie tussen lymfoedeem beschreven. Allemaal symptomen, die we als beide domeinen is zo groot, dat dit een combinatie rechtvaardigt.
algemeen fysiotherapeut zouden kunnen behandelen, ware het Uit recent wetenschappelijk onderzoek(1,2) komt naar voren dat er niet dat een verdiepende kennis op het gebied van lymfologie en nog steeds gebrek aan inzicht en kennis is om lymfoedeem als oncologie noodzakelijk is om deze patiëntencategorie veilig te gevolg van kankertherapie vroegtijdig op te sporen, laat staan om kunnen behandelen. Er zal dus naast verdiepende ook duidelijke preventief aan te pakken. Dit resulteert vaak in (wellicht onnodig) integratieve kennis moeten worden aangedragen om op een levenslange therapie met een enorm kostenaspect. Anderzijds blijkt gedegen manier behandelstrategieën te kunnen implementeren, te uit onderzoek naar bijvoorbeeld gynaecologische kanker(2) dat het kunnen uitdragen aan andere disciplines en hiervoor wetenschap- percentage lymfoedeem-incidentie als gevolg van kankertherapie pelijke fundamenten te kunnen creëren. Hier ligt de taak en bij deze categorie patiënten hoog ligt. De behandelplannen voor essentie voor de "Master Lymphology & Oncology"- opgeleide borstkanker zijn goed uitgewerkt en nationaal geïmplementeerd fysiotherapeut. In september begint ons tweede academische jaar als het gaat om voorlichting en behandelmogelijkheden van en kunnen we de NVAO accreditatieprocedure afronden.
lymfoedeem na borstkankertherapie, terwijl dit bij gynaecologische Momenteel wordt de laatste hand gelegd aan twee publicaties als kanker nog in de kinderschoenen staat.
wetenschappelijk fundament voor de "Master Lymphology & Overigens vind ik dat we af moeten stappen van de eilandjespo- Oncology" naar aanleiding van de masterproef van het eerste jaar! litiek voor wat betreft de Master- verbijzonderingen binnen de Een geweldige prestatie van zowel de opleiders als de studenten! fysiotherapie. Als fysiotherapeut krijg je een brede basis mee, die je kunt en eigenlijk ook móet gebruiken bij welke aandoening dan 1 N.L. Stout, J.M. Armer et al., A Systematic review of care delivery ook. Als Master heb je een goede ondergrond meegekregen aan models and economic analysis in lymphoedema: health policy onderzoeksstrategieën, wetenschappelijk inzicht en diverse impact (2004-2011), Lymphology 46, 27-41, 2013 implementatiestrategieën, die toepasbaar zijn op elk wetenschap- 2 G. Dunberger et al., Lower limb lymphedema in gynaecological pelijk domein binnen de fysiotherapie. Uiteindelijk moet een cancer survivors - effect on daily life functioning, Support Care oedeemfysiotherapeut niet alleen maar het oedeem behandelen, of Cancer 6, 2013 een oncologiefysiotherapeut de oncologische patiënt niet alleen Nr 3 l september l 2013 l Agenda congressen / NVFL-dagen
l Twitter & Tweets
NVFL @NVFLymfologie
Master class bringing lymphology into holistic lymphoedema #Trainen tijdens de #chemotherapie? Dat kan onder begeleiding van een #oncologie #fysiotherapeut.
Datum: 13 en 14 september http://ow.ly/mVvDQ #kanker #sport Locatie: ArnhemInfo: www.paramedisch.org BORSTKANKERactie @BRSTKNKRactie
Herken 12 uiterlijke veranderingen van je borst. Ga naar je 24 th World Congress of the International Society huisarts en laat er naar kijken! Denk aan #borstkanker Datum: 16-20 september Werkkracht by kanker @ragnavanhummel
#Werkgever? Zo kies je een #arbodienst en/of #bedrijfsarts! Datum: 3-5 oktober Esther van Weele @EstherVestalia
Locatie: Marktoberdorf In gesprek met oncologiepatiënten: open bijeenkomst 27 september: http://lnkd.in/WWVeWA NVFL congres 2013 Pink Ribbon NL @pinkribbon_NL
Lees hier het interview in het FD met Pink Ribbon directeur Locatie: Amersfoort Susan Veenhoff terug. NVFL @NVFLymfologie
Datum: 7-8 oktober Heeft u #oedeem en gaat u op #vakantie? Vergeet uw Locatie: Birmingham #sterilon niet in te pakken. #preventie #wondjes BVN @borstkanker
Werken met uitgezaaide borstkanker; kan dat? Wil je dat? Datum: 11 oktober Meld je aan voor deze sessie en meer op #hoopenvrees2013: Locatie: Hilversum NFK_kanker en JIJ @KankerWatDoeJij
RT @marlijnc: "@GezondinBedrijf: Medewerkers met kanker Next Generation DNA Sequencing: impact on clinical care and society willen graag werken http://tinyurl.com/kwwwwpj #ncwk" Datum: 18 oktober Locatie: UMC Utrecht VUmc @VUmcAmsterdam
Saskia Duijts krijgt #KWF #subsidie voor #onderzoek 15th World congress of Psycho-oncology #arbeidsparticipatie en #kanker Datum: 4-8 november Locatie: WTC RotterdamInfo: www.nvpo.nl Dees @caseofdees
Een slechte arts kent protocol niet. Een matige arts volgt Oncologiedagen voor Nederland en Vlaanderen protocol. Een goede arts weet wanneer hij van protocol af Datum: 21-22 november moet wijken en waarom.
Locatie: Papendal, ArnhemInfo: www.congresscare.com Werkkracht by kanker @ragnavanhummel
Geen #kanker, en toch geen #hypotheek. banken mogen niet Studiedag: In gesprek met de oncologische patiënt weigeren, maar doen het toch! Datum: 26 november Locatie: Hilversum _Ex_kanker .html … @catherinekeyl Pink Ribbon NL @pinkribbon_NL
Dr. John Maduro over de effectiviteit van minder vaak Datum: 30 november bestralen. Bekijk het filmpje: http://on.fb.me/17bpFYj Locatie: KNGF Hoofdkantoor Amersfoort Nr 3 l september l 2013

Source: http://www.paininmotion.be/Oedeminus%2016-3.pdf

Maat derecho consuetudinario.doc

Una aproximación jurídico-teórica al concepto de Maat: De Maat al Derecho Consuetudinario. Dña. M. Teresa Soria Trastoy DEFINICIÓN DE MAAT Comenzaremos con una definición de Maat: Sobre Maat existen varios tratados en nuestros días, aunque la mayor parte de ellos se centran más en ofrecer un elenco de sus consecuencias que una definición válida y unívoca que permita reconocerla en todos los ámbitos en que se manifiesta, en donde debe estar presente Maat. Nosotros nos hacemos eco de las dos definiciones más adecuadas que hemos hallado, ya que son aplicables, como decimos, a todos esos ámbitos en que debe estar presente:

ijcpr.org

International Journal of Current Pharmaceutical Research Academic Sciences Vol 5, Issue 4, 2013 Research Article POTENTIOMETRIC CARBON PASTE ISEs FOR DETERMINATION OF FLUOXETINE HYDROCHLORIDE IN PHARMACEUTICAL PREPARATIONS EMAD M. HUSSIEN, NAHLA S. ISMAIL AND FATMA M. ABDEL-GAWAD National Organization for Drug Control and Research, Egypt. Email: emadhussien@yahoo.com